O φιλοσοφικός υλισμός, ιδιαίτερα ελκυστικός σήμερα, θέτει νομίζω μόνο το προσχέδιο μιας κοσμοθεωρίας αφήνοντας όμως ανοικτά κάποια θεμελιώδη ερωτήματα. Θέλω να πιστεύω ότι πολλά από αυτά τα ερωτήματα είναι ψευδή και είναι αποτέλεσμα χιλιετηρίδων θεϊστικής παράδοσης. Ένα από αυτά είναι για παράδειγμα η δυνατότητα της ηθικής σε έναν κόσμο χωρίς ελεύθερη βούληση. Το σημαντικότερο όμως νομίζω είναι το ερώτημα για το «νόημα της ζωής».
Καταρχήν η λέξη νόημα είναι από μόνη της παραπλανητική. Θα μπορούσε να σημαίνει για παράδειγμα ερμηνεία, σημασία, οπότε το ερώτημα γίνεται: «τι είναι η ζωή ;» άλλα σίγουρα δεν εννοούμε αυτό. Η λέξη νόημα μπορεί να μεταφραστεί σαν «λογική», με την έννοια «υπάρχει λογική στην ζωή ή είναι μια παράλογη διαδικασία». Με τον ίδιο τρόπο ρωτάμε «την νόημα έχει αυτή η πράξη» εννοώντας ποιος είναι ο λόγος, το αίτιο, το κίνητρο αυτής της πράξης. Συνήθως όμως η απάντηση στο ερώτημα της αιτίας βρίσκεται στην αναζήτηση αξίας στο αποτέλεσμα της πράξης. «Τι νόημα έχει να περπατάς?», απάντηση «κάνει καλό στην καρδιά». Άλλωστε αυτό που ονομάζουμε λογική δεν είναι τίποτα άλλο από μια αλληλουχία αιτιών και αποτελεσμάτων. Με βάση την παραπάνω ερμηνεία ίσως είναι πιο ξεκάθαρο να ρωτήσουμε «τι νόημα έχει να ζεις?» και νομίζω ότι αυτό είναι που εννοούμε συνήθως με το «νόημα της ζωής». Και όταν ρωτάμε τι νόημα έχει να ζεις εννοούμε γιατί αξίζει να ζεις. Αμέσως φαίνεται και η πλάνη του ερωτήματος. Η αξία ενός πράγματος ποτέ δεν είναι απόλυτη. Η αξία ενός πράγματος αποτιμάται πάντοτε σε σύγκριση με κάτι άλλο ή σε σύγκριση με την απουσία αυτού του πράγματος. Η αξία του να περπατάς 1 ώρα την ημέρα, ανάγεται στην διατήρηση της υγείας. Η αξία της υγείας μπορεί να αποτιμηθεί επειδή έχουμε εμπειρία (ατομική η συλλογική) της αρρώστιας. Δεν έχουμε όμως εμπειρία της μη-ζωής, οπότε πως μπορούμε να πούμε αν αξίζει να ζεις η όχι ? Όλες σχεδόν οι θρησκείες προσπαθούν να γεμίσουν το κενό υποθέτοντας την ύπαρξη μιας ζωής μετά θάνατον η οποία μπορεί να είναι καλύτερη η χειρότερη ανάλογα με τις πράξεις μας σε αυτή την ζωή. Αν όμως η μη-ζωή ισοδυναμεί με εκμηδένιση, αποσύνθεση, κάτι που όλοι θεωρούμε σαν κάτι τρομακτικό, τότε πράγματι το να ζεις έχει μεγαλύτερη αξία από το να μην ζεις. Αυτή είναι νομίζω και η στάση των Αρχαίων. Καθώς όμως η αποτίμηση της αξίας είναι αποτέλεσμα της εμπειρίας και η μη-ζωή ως αποσύνθεση έχει σαν περιεχόμενο την απουσία εμπειρίας (ο Επίκουρος είναι ο πρώτος που μίλησε για αυτό), πως μπορούμε να συγκρίνουμε αυτές τις δύο καταστάσεις ? Μήπως τελικά το κριτήριο αποτελεί η ίδια η εμπειρία. Μήπως αυτό που αγωνιούμε να διατηρήσουμε είναι η εμπειρία καθεαυτή ? Μήπως η εμπειρία αποτελεί τον πόλο γύρω από τον οποίο στρέφεται η συνείδηση ?
Στα παραπάνω θεωρήσαμε την ζωή περισσότερο σαν μια κατάσταση. Πολλές φορές όμως την θεωρούμε σαν διαδικασία, που ως τέτοια θα πρέπει να έχει έναν απώτερο σκοπό. Το ερώτημα τώρα γίνεται κάπως διαφορετικό: «Ποιος είναι ο σκοπός της ζωής ?». Πολλοί δίνουν απαντήσεις τις μορφής «σκοπός της ζωής είναι γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι, να είμαστε ευτυχισμένοι, να ακολουθούμε τον Λόγο του Θεού». Αυτές οι απαντήσεις νομίζω είναι παραπλανητικές καθώς απαντούν μάλλον στο ερώτημα «πως πρέπει να ζεις» και ανάγουν σε σκοπό της ζωής την ευθυγράμμιση με κάποιο ηθικό κώδικα. Είμαι επιφυλακτικός σε τέτοιες απαντήσεις επειδή υποβαθμίζουν την ποικιλομορφία και την πολυπλοκότητα που χαρακτηρίζει την ζωή. Η αναζήτηση της Ευτυχίας ως μια κατάσταση που επέρχεται με πρόσθεση και όχι με αφαίρεση είναι από τις μεγαλύτερες πλάνες.
Η απάντηση που δίνει νομίζω ο υλισμός σε αυτήν την ερώτηση είναι: «Σκοπός της ζωής είναι η διατήρησή της». Σκοπός της ζωής του λιονταριού είναι να βγάλει την μέρα. Ο στόχος αυτός είναι όμως αδύνατον να πραγματοποιηθεί επ’άπειρον. Ο στόχος της ζωής του λιονταριού συγκρούεται με τον στόχο ζωής της γαζέλας. Η περατότητα της ζωής είναι το τίμημα της αλληλεξάρτησης. Για αυτό και η σωστότερη απάντηση είναι νομίζω «σκοπός της ζωής είναι η διατήρηση της Ζωής», δηλαδή η διατήρηση του φαινομένου της Ζωής στον βωμό της οποίας θυσιάζονται οι ασήμαντες ατομικότητες μας. Η εξέλιξη των μορφών που βλέπουμε στην φύση δεν είναι αυτοσκοπός άλλα περισσότερο αποτέλεσμα της συνεχούς σύγκρουσης που συνεπάγεται η θέληση για ζωή και κατ’ επέκταση για Ζωή (αναπαραγωγή). Μπορεί η απάντηση να φαίνεται κυκλική άλλα σε τέτοια ερωτήματα μόνο τέτοιες απαντήσεις μπορούν να δοθούν.
Επομένως η μόνη συνεπής με τον υλισμό στάση ζωής είναι η αποδοχή της αυταξίας της Ζωής. Όταν κάποιος υιοθετήσει αυτήν την στάση τα παραπάνω ερωτήματα μοιάζουν χωρίς νόημα.
Σκοπός της ζωής μας δεν είναι η χαμέρπεια. Yπάρχουν απειράκις ωραιότερα πράγματα και απ' αυτήν την αγαλματώδη παρουσία του περασμένου έπους. Σκοπός της ζωής μας είναι η αγάπη. Σκοπός της ζωής μας είναι η ατελεύτητη μάζα μας. Σκοπός της ζωής μας είναι η λυσιτελής παραδοχή της ζωής μας και της κάθε μας ευχής εν παντί τόπω εις πάσαν στιγμήν εις κάθε ένθερμον αναμόχλευσιν των υπαρχόντων. Σκοπός της ζωής μας είναι το σεσημασμένον δέρας της υπάρξεώς μας.
Α. Εμπειρίκος, Υψικάμινος
