Το νόημα της ζωής

O φιλοσοφικός υλισμός, ιδιαίτερα ελκυστικός σήμερα, θέτει νομίζω μόνο το προσχέδιο μιας κοσμοθεωρίας αφήνοντας όμως ανοικτά κάποια θεμελιώδη ερωτήματα. Θέλω να πιστεύω ότι πολλά από αυτά τα ερωτήματα είναι ψευδή και είναι αποτέλεσμα χιλιετηρίδων θεϊστικής παράδοσης. Ένα από αυτά είναι για παράδειγμα η δυνατότητα της ηθικής σε έναν κόσμο χωρίς ελεύθερη βούληση. Το σημαντικότερο όμως νομίζω είναι το ερώτημα για το «νόημα της ζωής».

Καταρχήν η λέξη νόημα είναι από μόνη της παραπλανητική. Θα μπορούσε να σημαίνει για παράδειγμα ερμηνεία, σημασία, οπότε το ερώτημα γίνεται: «τι είναι η ζωή ;» άλλα σίγουρα δεν εννοούμε αυτό. Η λέξη νόημα μπορεί να μεταφραστεί σαν «λογική», με την έννοια «υπάρχει λογική στην ζωή ή είναι μια παράλογη διαδικασία». Με τον ίδιο τρόπο ρωτάμε «την νόημα έχει αυτή η πράξη» εννοώντας ποιος είναι ο λόγος, το αίτιο, το κίνητρο αυτής της πράξης. Συνήθως όμως η απάντηση στο ερώτημα της αιτίας βρίσκεται στην αναζήτηση αξίας στο αποτέλεσμα της πράξης. «Τι νόημα έχει να περπατάς?», απάντηση «κάνει καλό στην καρδιά». Άλλωστε αυτό που ονομάζουμε λογική δεν είναι τίποτα άλλο από μια αλληλουχία αιτιών και αποτελεσμάτων. Με βάση την παραπάνω ερμηνεία ίσως είναι πιο ξεκάθαρο να ρωτήσουμε «τι νόημα έχει να ζεις?» και νομίζω ότι αυτό είναι που εννοούμε συνήθως με το «νόημα της ζωής». Και όταν ρωτάμε τι νόημα έχει να ζεις εννοούμε γιατί αξίζει να ζεις. Αμέσως φαίνεται και η πλάνη του ερωτήματος. Η αξία ενός πράγματος ποτέ δεν είναι απόλυτη. Η αξία ενός πράγματος αποτιμάται πάντοτε σε σύγκριση με κάτι άλλο ή σε σύγκριση με την απουσία αυτού του πράγματος. Η αξία του να περπατάς 1 ώρα την ημέρα, ανάγεται στην διατήρηση της υγείας. Η αξία της υγείας μπορεί να αποτιμηθεί επειδή έχουμε εμπειρία (ατομική η συλλογική) της αρρώστιας. Δεν έχουμε όμως εμπειρία της μη-ζωής, οπότε πως μπορούμε να πούμε αν αξίζει να ζεις η όχι ? Όλες σχεδόν οι θρησκείες προσπαθούν να γεμίσουν το κενό υποθέτοντας την ύπαρξη μιας ζωής μετά θάνατον η οποία μπορεί να είναι καλύτερη η χειρότερη ανάλογα με τις πράξεις μας σε αυτή την ζωή. Αν όμως η μη-ζωή ισοδυναμεί με εκμηδένιση, αποσύνθεση, κάτι που όλοι θεωρούμε σαν κάτι τρομακτικό, τότε πράγματι το να ζεις έχει μεγαλύτερη αξία από το να μην ζεις. Αυτή είναι νομίζω και η στάση των Αρχαίων. Καθώς όμως η αποτίμηση της αξίας είναι αποτέλεσμα της εμπειρίας και η μη-ζωή ως αποσύνθεση έχει σαν περιεχόμενο την απουσία εμπειρίας (ο Επίκουρος είναι ο πρώτος που μίλησε για αυτό), πως μπορούμε να συγκρίνουμε αυτές τις δύο καταστάσεις ? Μήπως τελικά το κριτήριο αποτελεί η ίδια η εμπειρία. Μήπως αυτό που αγωνιούμε να διατηρήσουμε είναι η εμπειρία καθεαυτή ? Μήπως η εμπειρία αποτελεί τον πόλο γύρω από τον οποίο στρέφεται η συνείδηση ?

Στα παραπάνω θεωρήσαμε την ζωή περισσότερο σαν μια κατάσταση. Πολλές φορές όμως την θεωρούμε σαν διαδικασία, που ως τέτοια θα πρέπει να έχει έναν απώτερο σκοπό. Το ερώτημα τώρα γίνεται κάπως διαφορετικό: «Ποιος είναι ο σκοπός της ζωής ?». Πολλοί δίνουν απαντήσεις τις μορφής «σκοπός της ζωής είναι γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι, να είμαστε ευτυχισμένοι, να ακολουθούμε τον Λόγο του Θεού». Αυτές οι απαντήσεις νομίζω είναι παραπλανητικές καθώς απαντούν μάλλον στο ερώτημα «πως πρέπει να ζεις» και ανάγουν σε σκοπό της ζωής την ευθυγράμμιση με κάποιο ηθικό κώδικα. Είμαι επιφυλακτικός σε τέτοιες απαντήσεις επειδή υποβαθμίζουν την ποικιλομορφία και την πολυπλοκότητα που χαρακτηρίζει την ζωή. Η αναζήτηση της Ευτυχίας ως μια κατάσταση που επέρχεται με πρόσθεση και όχι με αφαίρεση είναι από τις μεγαλύτερες πλάνες.

Η απάντηση που δίνει νομίζω ο υλισμός σε αυτήν την ερώτηση είναι: «Σκοπός της ζωής είναι η διατήρησή της». Σκοπός της ζωής του λιονταριού είναι να βγάλει την μέρα. Ο στόχος αυτός είναι όμως αδύνατον να πραγματοποιηθεί επ’άπειρον. Ο στόχος της ζωής του λιονταριού συγκρούεται με τον στόχο ζωής της γαζέλας. Η περατότητα της ζωής είναι το τίμημα της αλληλεξάρτησης. Για αυτό και η σωστότερη απάντηση είναι νομίζω «σκοπός της ζωής είναι η διατήρηση της Ζωής», δηλαδή η διατήρηση του φαινομένου της Ζωής στον βωμό της οποίας θυσιάζονται οι ασήμαντες ατομικότητες μας. Η εξέλιξη των μορφών που βλέπουμε στην φύση δεν είναι αυτοσκοπός άλλα περισσότερο αποτέλεσμα της συνεχούς σύγκρουσης που συνεπάγεται η θέληση για ζωή και κατ’ επέκταση για Ζωή (αναπαραγωγή). Μπορεί η απάντηση να φαίνεται κυκλική άλλα σε τέτοια ερωτήματα μόνο τέτοιες απαντήσεις μπορούν να δοθούν.

Επομένως η μόνη συνεπής με τον υλισμό στάση ζωής είναι η αποδοχή της αυταξίας της Ζωής. Όταν κάποιος υιοθετήσει αυτήν την στάση τα παραπάνω ερωτήματα μοιάζουν χωρίς νόημα.

Σκοπός της ζωής μας δεν είναι η χαμέρπεια. Yπάρχουν απειράκις ωραιότερα πράγματα και απ' αυτήν την αγαλματώδη παρουσία του περασμένου έπους. Σκοπός της ζωής μας είναι η αγάπη. Σκοπός της ζωής μας είναι η ατελεύτητη μάζα μας. Σκοπός της ζωής μας είναι η λυσιτελής παραδοχή της ζωής μας και της κάθε μας ευχής εν παντί τόπω εις πάσαν στιγμήν εις κάθε ένθερμον αναμόχλευσιν των υπαρχόντων. Σκοπός της ζωής μας είναι το σεσημασμένον δέρας της υπάρξεώς μας.

Α. Εμπειρίκος, Υψικάμινος

Το μέγα μυστήριο της ζωής

Όσο και αν μένουν ανεκτέλεστα τα έργα, όσο και αν είναι πλήρης η σιγή (η σφύζουσα εν τούτοις) και το μηδέν αν διαγράφεται στρογγυλόν, ως άφωνον στόμα ανοικτόν, πάντα, μα πάντα, η σιγή και τα ανεκτέλεστα όλα, θα περιέχουν έν μέγα μυστήριον γιομάτο, ένα μυστήριον υπερπλήρες, χωρίς κενά και δίχως απουσίαν, έν μέγα μυστήριον (ως το μυστήριον της ζωής εν τάφω) - το φανερόν, το τηλαυγές, το πλήρες μυστήριον της υπάρξεως της ζωής, Άλφα-Ωμέγα.

Α. Εμπειρίκος, Οκτάνα

Η ζωή χαρακτηρίζεται από πολυπλοκότητα, πολυμορφία και αταξία σε όλες τις κλίμακες.

Ο άνθρωπος αναζητά την τελειότητα, την απλότητα, την τάξη.

Η ζωή κινείται σε κύκλο.

Ο άνθρωπος βλέπει την ζωή του σαν γραμμή.

Η φύση είναι σιωπηλή. Η ζωή τείνει να κρύβεται (μεταμφιέζεται).

Ο άνθρωπος ρωτάει γιατί. Επιθυμεί την α-λήθεια.

Η ζωή επαναλαμβάνεται σε διαφορετικές κλίμακες από την μικροσκοπική ως την μακροσκοπική.

Ο άνθρωπος αδυνατεί να ξεφύγει από την κλίμακα του σώματός του (εκτατικά και χρονικά).

Η ζωή δεν αναζητά ένα προορισμό.

Ο άνθρωπος απαιτεί έναν προορισμό.

Για αυτό και η ζωή θα παραμείνει ένα μυστήριο.

Τα όρια της γνώσης

Οι αισθήσεις παρέχουν μια όψη της πραγματικότητας. Αν διαθέταμε σύστημα αίσθησης ηχο-εντοπισμού όπως η νυχτερίδα ίσως δεν είχαμε φθάσει στην θεωρία της σχετικότητας άλλα πιθανόν σε μια άλλη θεωρία που εξηγεί τον κόσμο μας το ίδιο καλά. Ο κόσμος αυτός θα ήταν σίγουρα τελείως διαφορετικός από αυτόν που ξέρουμε εμείς οι διαθέτοντες όραση. Ίσως κάποιος επιστήμονας ανακάλυπτε μια κοσμολογική έννοια και την ονόμαζε φως για να εξηγήσει την αλλαγή των ημερών όπως εμείς σήμερα λέμε ενέργεια, δύναμη κτλ για να εξηγήσουμε ένα φυσικό φαινόμενο, άλλα κάτι τέτοιο θα ήταν μάλλον ένα τυχαίο γεγονός. Η τεχνολογία επεκτείνει τις αισθήσεις μας. Θεωρητικά θα μπορούσαμε να φτιάξουμε ένα σύστημα ακουστικοποίησης της οπτικής πληροφορίας. Το πρόβλημα της εμπιστοσύνης μας στις αισθήσεις σκιάζει την φιλοσοφία από τον εποχή του Θαλή.

Η μνήμη είναι φτωχή. Ελάχιστα θραύσματα της εμπειρίας μας διατηρούνται. Η τεχνολογία βοηθά στο να επεκτείνουμε την μακροχρόνια μνήμη μας στα όρια της ανθρώπινης γνώσης (βιβλίο, internet) άλλα ο χρόνος αναζήτησης είναι πεπερασμένος. Δεν θα ήταν δυνατόν να προχωρήσουμε σε καμιά λογική πρόταση αν δεν εμπιστευόμασταν την αλήθεια κάποιων εννοιών ή προτάσεων. Ένα γιατρός που μελετά μια μορφή καρκίνου, δεν χρειάζεται να είναι ειδήμων στην βιοχημεία και στην φυσική στοιχειωδών σωματιδίων. Πάντα πρέπει να βάζουμε όρια στο βάθος ανάλυσης κάποιας πρότασης. (πρόβλημα της αναδρομής). Πάλι τίθεται το θέμα της εμπιστοσύνης σε μια αλήθεια.

Η γλώσσα θέτει όρια σε αυτά που μπορούμε να πούμε και επομένως να μάθουμε (επειδή γνώση είναι επικοινωνία πληροφοριών) για τον κόσμο. «Δεν μπορώ να εκφράσω με λέξεις τα συναισθήματά μου». Οι φυσικοί ανακαλύπτουν συνέχεια καινούργιες μαθηματικές γλώσσες για να γράψουν θεωρίες.

Η πολυπλοκότητα του κόσμου μας κάνει την έκφραση κάθε πρότασης επισφαλή. Κάθε πρόταση όσο καλά και αν περιγράφει τα πράγματα είναι αληθής μέχρι να μπορέσει να διαψευσθεί. Θα πρέπει όμως να μπορεί να διαψευσθεί. Κάθε αυθεντία μπορεί να κάνει λάθος. Τι θεωρείται αυθεντία και πως μπορούμε να μετρήσουμε την αξιοπιστία της ;

Η πρόβλεψη (ιδίως η μακροχρόνια) είναι η πιο επισφαλής πρόταση και θα πρέπει να αντιμετωπίζεται με απόλυτο σκεπτικισμό. Η Ιστορία έχει δείξει την ανικανότητα μας να προβλέψουμε το μέλλον ιδιαίτερα όταν έχουμε να κάνουμε με πολύπλοκα συστήματα όπως οι κοινωνίες. Η επικινδυνότητα τους έγκειται στο ότι η πίστη σε αυτές μας οδηγεί να κατευθύνουμε τα πράγματα προς την κατεύθυνση της πρόβλεψης (βλ. Οκτωβριανή επανάσταση). Η βιασύνη μας να κάνουμε την προφητεία πραγματικότητα μπορεί με άλλα λόγια να οδηγήσει σε ολέθρια αποτελέσματα.

Ο ρυθμός απόκτησης της γνώσης δεν συμβαδίζει με την επιτακτικότητα της πράξης. Όταν πρέπει να πάρουμε μια απόφαση συνήθως δεν έχουμε την πολυτέλεια να είμαστε κριτικοί. Για αυτό το λόγω είμαστε και εύπιστοι σε ψευδείς προτάσεις. Η επιστήμη μπορεί να σου πει δεν ξέρω, η θρησκεία όμως έχει απάντηση για όλα και για αυτό είναι και πιο ελκυστική.

• Το ότι μια πρόταση υποστηρίζεται με πειστικά επιχειρήματα δεν σημαίνει ότι είναι αληθής. Κάθε επιχείρημα μπορεί να κρύβει λογικά σφάλματα και αντιφάσεις.
• Το ότι μια πρόταση συμφωνεί με την κοινή λογική δεν συνεπάγεται την αλήθεια της. Αντίθετα είναι η αλήθεια που διαμορφώνει την κοινή λογική. Για παράδειγμα η πρόταση «η γη γυρίζει γύρω από τον ήλιο» δεν συμφωνούσε με την κοινή λογική στην αρχαιότητα.
• Η αλήθεια είναι μία. Είναι το σύνολο των επιστημονικών προτάσεων που περιγράφουν τον κόσμο με τον πιο ακριβή και πλήρη τρόπο. Αν δύο θεωρίες ερμηνεύουν τον κόσμο το ίδιο καλά επιλέγουμε την λιγότερο πολύπλοκη (κανόνας Occam).
• Επιστημονική είναι η θεωρία η οποία επιδέχεται διάψευση (βλ. Popper). Υποθέσεις μη-επιστημονικές είναι δεκτές μόνο σαν πρώτο βήμα για την ανάπτυξη μιας επαληθεύσιμης θεωρίας.
• Η αλήθεια δεν είναι αιώνια. Πάντα υπάρχει το περιθώριο για αλλαγή μιας πρότασης με μια άλλη που είναι πιο ακριβής ή πιο απλή. Ο κόσμος άλλωστε αλλάζει οπότε και οι προτάσεις πρέπει να προσαρμόζονται.
  
• Κάθε πρόταση πρέπει να αντιμετωπίζεται κριτικά (δηλαδή ως δυνατόν λανθασμένη).
• Κάθε πρόταση πρέπει να είναι ανοικτή στο διάλογο και στην αμφισβήτηση.
• Δεν είναι κακό να λες δεν ξέρω.

Ακόμη και αν ακολουθήσουμε τους παραπάνω κανόνες δεν εξασφαλιζόμαστε απέναντι στο να κάνουμε λάθος. Η πράξη θα ήταν αδύνατη χωρίς της πίστη. Πίστη σημαίνει εμπιστοσύνη σε μια πρόταση. Η εμπιστοσύνη δεν είναι κατά ανάγκη προϊόν ορθολογιστικής κριτικής. Αν ήταν έτσι τα παιδιά δεν θα γνώριζαν τίποτα. Τα παιδιά μαθαίνουν, με την επανάληψη και την εμπιστοσύνη στην αυθεντία.

Πιστεύω τελικά ότι είμαστε φτιαγμένοι εξελικτικά να πιστεύουμε. Η πρώτη μορφή γνώσης είναι η επανάληψη της εμπειρίας (πιστεύουμε ότι βλέπουμε). Η δεύτερη είναι η εμπιστοσύνη στην αυθεντία κυρίως για θεραπευτικούς λόγους. Ο σαμάνος-θεραπευτής είναι ο γηραιότερος και κατά συνέπεια ο φορέας της προφορικής παράδοσης. Αυτοί που πίστεψαν σε αυτόν είχαν εξελικτικό πλεονέκτημα. Μετάβαση από τον σαμάνο-θεραπευτή στον σοφό. Σύγκρουση μεταξύ παραδόσεων (πολύ-πολιτισμικότητα, ταξίδια) και εμπειρικών δεδομένων. Εμφάνιση του γνωσιολογικού προβλήματος. Γέννηση κριτικού ορθολογισμού. Μετάβαση από τον σαμάνο-θεραπευτή στον Ιερέα. Γέννηση της οργανωμένης θρησκείας.

Επίκουρος

Τον καιρό που οι άνθρωποι κυλίονταν μέσα στην λάσπη νοιώθοντας το βάρος της θρησκείας, και οι ουρανοί τους κοιτούσαν σκυθρωπά χωρίς έλεος, ένας Έλληνας ήταν ο πρώτος που σήκωσε τα μάτια του ψηλά, και τόλμησε να υψώσει το ανάστημα του εναντίον τους.
Δεν έδωσε σημασία στους κεραυνούς και στις αστραπές, ούτε στις θρησκευτικές δοξασίες.
Είπε πως θα ξεσκεπάσει τα μυστικά του σύμπαντος και έτσι χρησιμοποιώντας μόνο την δύναμη της λογικής διαπέρασε τους πύρινους τοίχους του αγνώστου, προέλασε στην απεραντοσύνη και γύρισε νικητής με εξηγήσεις για τα πάντα ? τι θα μπορούσε να συμβεί, τι όχι, και πια είναι τα όρια, όλα σταθερά και μετρήσιμα, των φυσικών πραγμάτων.
Και έτσι ποδοπάτησε την θρησκεία, και σαν αποτέλεσμα της νίκης του δεν υπάρχει κάτι σήμερα που να μας κυβερνά.

Λουκρήτιος, De Rerum Natura


Κάποιος που διαβάζει σήμερα τον Επίκουρο, χωρίς άλλο θα εκπλαγεί από το πόσο κοντά βρίσκονται αυτά που είπε στην σημερινή επιστήμη. Η ατομική θεωρία, η εξέλιξη, η οπτική αντίληψη, είναι όλα εκεί δύο χιλιάδες χρόνια πριν. Στην πραγματικότητα ο Επίκουρος είναι το τέλος μιας σειράς φιλοσόφων που ξεκινά από τους Ίωνες Προσωκρατορικούς, συνεχίζει με τους Σοφιστές, και καταλήγει σε αυτόν.

Μια τεράστια φιλοσοφική μάχη ξεκινά εκείνη την εποχή και συνεχίζει μέχρι σήμερα. Από την μια πλευρά αυτοί που βλέπουν τον κόσμο με καθαρό μάτι και προσπαθούν να τον εξηγήσουν ως τέτοιο. Από την άλλη αυτοί που απογοητεύονται από την πολυπλοκότητα του και την συνεχώς μεταβαλλόμενη φύση του και ψάχνουν να βρουν κάποια κρυμμένη σταθερότητα πίσω από τα φαινόμενα. Με την έλευση του Χριστιανισμού η μάχη έχει ήδη τελειώσει σε βάρος του Επίκουρου. Ο χριστιανισμός χρησιμοποιεί τις Ιδεαλιστικές φιλοσοφίες του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη ως φιλοσοφική του βάση ενώ ο Επίκουρος και το ρεύμα του συκοφαντούνται, παραχαράσσονται και τελικά ξεχνιούνται. Έπρεπε να περάσουν 15 αιώνες για να ξυπνήσει πάλι η φλόγα εκείνη που θα οδηγήσει στην επιστημονική επανάσταση. Ο Δαρβίνος είναι για πολλούς ο νέος καθοδηγητής. Πολύ πιστεύουν ότι εκείνη η μάχη ξεκίνησε σε πολιτικό επίπεδο. Ήταν η μάχη μεταξύ της ολιγαρχίας και την δημοκρατίας. Ο δυϊσμός του φθαρτού σώματος και της αθάνατης ψυχής παραπέμπει σε ένα άλλον δυϊσμό μεταξύ του λαού και των λίγων προικισμένων που τους κυβερνούν.

Ο Επίκουρος στην ταραγμένη εποχή του δίνει μια νότα αισιοδοξίας. Μην σας τρομάζει ο κόσμος γύρω σας, λέει, μπορεί να κατανοηθεί με την επιστήμη χωρίς την παραπομπή σε κάποια θεία δύναμη. Μην σκέφτεστε τον θάνατο. Είναι κάτι που δεν μας αφορά. Ζήσε την ζωή σου με φρόνηση. Χρειάζονται λίγα πράγματα για να είσαι ευτυχισμένος. Φαγητό, στέγη και μια καλή παρέα. Σίγουρα εκείνη την εποχή οι ιδέες αυτές του Επίκουρου θα έμοιαζαν σαν τα σημερινά βιβλία «10 τρόποι για να γίνεις ευτυχισμένος». Ήταν όμως πολύ περισσότερο καθώς είναι ορθολογικά τεκμηριωμένα σε μια φυσική φιλοσοφία. Ακόμη και η ηθική του φιλοσοφία «Σκοπός της ζωής είναι η ηδονή» είναι αποτέλεσμα την παρατήρησης ότι κάθε μορφή ζωής επιλέγει τα πράγματα που προσφέρουν ευχαρίστηση και αποφεύγει αυτά που προκαλούν πόνο.

Αυτή η τελευταία φράση αποτέλεσε και την αιτία για την παρανόηση της φιλοσοφίας του Επίκουρου. Στην πραγματικότητα ο Επίκουρος δεν προτείνει την μεγιστοποίηση των ηδονών άλλα την ελαχιστοποίηση του πόνου, σωματικού και ψυχικού. Σύμφωνα με τελευταίες εθνολογικές-ψυχολογικές μελέτες κάθε άνθρωπος μετά από μια κατάσταση πόνου ή ευχαρίστησης επιστρέφει σε μια ουδέτερη κατάσταση συγκρατημένης αισιοδοξίας. Αυτό σημαίνει απλά ότι η συσσώρευση ηδονών δεν σημαίνει την αύξηση της ευτυχίας. Απαιτείται βέβαια κάποια ελάχιστη ασφάλεια αναφορικά με την εξασφάλιση της τροφής και την εύρεση στέγης.
Έχει βρεθεί μάλιστα ότι σημαντικότερο ρόλο παίζει η αρμονική σχέση μας με τους άλλους. Η ιδιαίτερη εκτίμηση του Επίκουρου στην φιλία συμφωνεί απόλυτα με αυτήν την παρατήρηση. Αντιτίθεται όμως στην απρόσωπη κοινωνικότητα που έχει σαν στόχο την αυτοπροβολή: «Λάθε Βιώσας».

Είναι πολύ δύσκολο να εκτιμήσουμε το κόστος των πράξεων μας ως προς την ηδονή ή τον πόνο που θα μας επιφέρουν. Ακόμη πιο δύσκολο είναι να μετρήσουμε την ευτυχία με κριτήριο τον πόνο και την ηδονή καθώς αυτά ζυγίζουν για τον καθένα μας διαφορετικά. Για αυτό ίσως ο Επίκουρος βάζει σαν προϋπόθεση την φρόνηση. Προσωπικά με ευχαριστεί να ανεβαίνω στα βουνά αν και αυτό μου προκαλεί ιδιαίτερο σωματικό πόνο. Οι περισσότεροι δεν μπορούν να καταλάβουν τα κίνητρα αυτής της πράξης. Αν με ρωτούσαν τι θα ήθελες για να είσαι ευτυχισμένος θα έλεγα: α) να ανεβαίνω στα βουνά, β) να μπορώ να απολαμβάνω το διάβασμα και την μουσική, γ) να έχω έναν σύντροφο. Πριν να αποκτήσω σύντροφο μου αρκούσαν τα δύο πρώτα. Πριν να αρχίσω να πηγαίνω στα βουνά με αρκούσε το δεύτερο. Νομίζω τελικά μεγαλύτερο πόνο προκαλούν αυτά που θέλουμε άλλα δυσκολευόμαστε να αποκτήσουμε. Το νόημα του Επίκουρου σήμερα είναι «χαλιναγώγηση των επιθυμιών και των παθών, της φιλοδοξίας και της αλαζονείας». Αμφιβάλλω όμως αν η «αταραξία» είναι γενικά εφικτή. Κάποιο επίπεδο πόνου και ανησυχίας πάντα θα υπάρχει. Είναι εξάλλου αυτό που μας θέτει σε κίνηση.

«Όλος ο κόσμος ζει μέσα στον πόνο. Για τον πόνο ο άνθρωπος έχει τη μέγιστη ικανότητα», θα πει ο Επίκουρος (εννοώντας προσαρμοστική ικανότητα). Η απάντηση του όμως σε αυτήν την διαπίστωση είναι όχι η άρνηση της ζωής άλλα η αποδοχή της και για αυτό είναι μια απάντηση απόλυτα Ελληνική. Ο άνθρωπος του Επίκουρου είναι ο Οδυσσέας που παλεύει αψηφώντας τους Θεούς, που αρνείται την ηδονή, και την αθανασία για χάρη της γαλήνιας Ιθάκης.

Σοπενχάουερ

Η φιλοσοφία του Σοπενχάουερ μου προκάλεσε ιδιαίτερη αίσθηση επειδή θέτει το πρόβλημα των ανθρώπινων ορίων. Η έννοια ότι είμαστε σκλάβοι της Βούλησης και αυτό έχει σαν αποτέλεσμα τον πόνο προέρχεται από την φιλοσοφία των Ινδών (Ουπανισάδες) που ίσως πρώτος ο Σοπενχάουερ πάντρεψε με τον Δυτικό τρόπο σκέψης. Θεωρεί την βούληση σαν το πράγμα καθεαυτό άλλα δέχεται ότι δεν μπορούμε να έχουμε πρόσβαση σε αυτήν παρά μόνο στην αντικειμενοποίηση της. Η αντικειμενοποίηση αυτή εμφανίζεται στη σχέση μας με το σώμα μας.

Αυτή η τελευταία ιδέα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και μου θυμίζει αυτά που λέει ο Χάϊντεγκερ για την σχέση μας με τα πράγματα ως εργαλεία. Αναρωτιέμαι δε κατά πόσο και η θέληση για Δύναμη του Νίτσε μπορεί να την δει κανείς σαν μια επέκταση της βούλησης πέρα από τα όρια του σώματός μας. Και ο Σοπενχάουερ παραδέχεται ότι έχουμε την τάση να υποτάσσουμε τον κόσμο γύρω μας κάτω από την δική μας βούληση. Αναφέρεται βέβαια στην σχέση μας με τους άλλους ανθρώπους. Θα με ενδιέφερε να ψάξω το πρόβλημα της βούλησης ή της επιθυμίας από την άποψη της ψυχολογίας-νευροεπιστημών-επιστημών του Νου.

Οι μεταφυσικές προεκτάσεις που δίνει ο Σοπενχάουερ στην έννοια της Βούλησης δεν μου είναι ιδιαίτερα ελκυστικές, άλλα εύκολα παρέκαμψα αυτήν την δυσκολία μεταφράζοντας την βούληση ως μια φυσική αναγκαιότητα με κοσμικές-βιολογικές καταβολές. Κατά τα άλλα, ιδιαίτερα όσον αφορά την πρόσβαση στην γνώση του κόσμου, ο Σοπενχάουερ ακολουθεί τον αγνωστικισμό του Κάντ.

Ο άνθρωπος είναι ως δέσμιος της βούλησης καταδικασμένος στον πόνο. Παρόλα αυτά ο Σοπενχάουερ πιστεύει πως μπορούμε να ξεφύγουμε από αυτά τα δεσμά προσωρινά με την θέαση της φύσης ή του έργου τέχνης. Προϋπόθεση για αυτό θέτει την πνευματική καλλιέργεια. H απελευθέρωση από την Βούληση γίνεται δυνατή με την άρνηση της ζωής, όχι όμως την αυτοκτονία, άλλα μια μορφή ασκητισμού χωρίς όμως να υπονοεί κάποια μέθοδο που θα σε οδηγήσει σε αυτήν την κατάσταση σε αντίθεση δηλαδή με τον Βουδισμό - Στωικισμό. Ίσως τελικά να μη πίστευε ότι μια τέτοια κατάσταση είναι εφικτή.

Βέβαια η φαινομενικά απαισιόδοξη άποψη αυτή που έγραψε στο βασικό του έργο (Ο κόσμος ως Βούληση και ως Παράσταση) σε νεαρή ηλικία φαίνεται να μετριάζεται σε μετέπειτα έργα όπου η αποδοχή της ζωής ως τέτοιας συνοδεύεται από σοφές συμβουλές για την μεγιστοποίηση της ευτυχίας. Αυτά τα δοκίμια νομίζω είναι εξαιρετικά και υπάρχουν και online στα Αγγλικά. Εκεί αναπτύσσονται θέματα όπως η Αγάπη (ως παιχνίδι της βούλησης), η Θρησκεία (η χρησιμότητά της), η συμβίωση με τους άλλους (σαν μια διαρκής σύγκρουση επιθυμιών)

Η φιλοσοφία του Σοπενχάουερ είναι για τους περισσότερους απαισιόδοξη. Σίγουρα αν έχεις μεγαλώσει με την πεποίθηση ότι ο άνθρωπος έχει μέσα του την πνοή του Θεού και μπορεί να φθάσει στον ουρανό, η προοπτική μιας ζωής γεμάτη πόνο και χωρίς δυνατότητα σωτηρίας δεν είναι και ιδιαίτερα αισιόδοξη.

Αν όμως η βούληση ως βιολογικός καταναγκασμός είναι μια πραγματικότητα πρέπει να την αποδεχτούμε όπως αποδεχόμαστε το γεγονός ότι δεν έχουμε φτερά. Αν ο πόνος και επιθυμία είναι συστατικό της ζωής τότε απλά πρέπει να μάθουμε να τα διαχειριζόμαστε. Ίσως τελικά ο Επίκουρος να είχε δίκιο θέτοντας το πρόβλημα της ευτυχίας ως πρόβλημα ελαχιστοποίησης του πόνου.

Μετέφρασα το παρακάτω διάλογο του Σοπενχάουερ όχι μόνο γιατί συνοψίζει τις αρχές της φιλοσοφίας του άλλα και γιατί διαβάζοντάς τον γεννιέται μέσα μου μια πρωτόγνωρη αισιοδοξία.

----------------------------------------------------------------------

ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΘΑΝΑΣΙΑ: ΕΝΑΣ ΔΙΑΛΟΓΟΣ

Θρασύμαχος: Πες μου τώρα, με μια λέξη, τι θα είμαι μετά τον θάνατο μου ; Σε παρακαλώ να είσαι σαφής.

Φιλαλήθης: Όλα και τίποτα.

Θρασύμαχος: Το περίμενα ! Σου έθεσα ένα πρόβλημα, και το λύνεις με αντιφάσεις. Παλιό κόλπο.

Φιλαλήθης: Ναι, άλλα μου θέτεις υπερβατικά ερωτήματα, και περιμένεις από εμένα να απαντήσω σε μια γλώσσα που είναι φτιαγμένη για την έμφυτη γνώση. Δεν είναι περίεργο επομένως ότι οδηγήθηκα σε αντίφαση.

Θρασύμαχος:. Τι εννοείς λέγοντας υπερβατικές ερωτήσεις και έμφυτη γνώση ; Έχω ξανακούσει αυτούς τους όρους βέβαια. Ο Καθηγητής του άρεσε να τις χρησιμοποιεί σαν ιδιότητες του Θεού. Υποστήριζε ότι ο Θεός όντας μέσα στον κόσμο ήταν έμφυτος, άλλα κάπου έξω από αυτόν υπερβατικός. Τίποτα πιο ξεκάθαρο από αυτό. Άλλα αυτές οι Καντιανές ανοησίες είναι πια απαρχαιωμένες και δεν εφαρμόζονται στις μοντέρνες ιδέες.

...

Φιλαλήθης: Υπερβατική γνώση είναι γνώση που ξεπερνά τα όρια της δυνατής εμπειρίας και προσπαθεί να ανακαλύψει την φύση των πραγμάτων όπως είναι καθεαυτά. Η έμφυτη γνώση από την άλλη πλευρά είναι γνώση που περιορίζεται απόλυτα από αυτά τα όρια της εμπειρίας και έτσι έχει εφαρμογή μόνο στα πραγματικά φαινόμενα. Στον βαθμό που είσαι ένα Άτομο ο θάνατος θα είναι το τέλος σου. Άλλα η ατομικότητά σου δεν αποτελεί την πιο αληθινή και εσώτερη σου φύση: είναι μόνο η εκδήλωσή της. Δεν είναι το πράγμα καθεαυτό άλλα μόνο ένα φαινόμενο του που παρουσιάζεται με την μορφή του Χρόνου, και για αυτό έχει μια αρχή και ένα τέλος. Άλλα το αληθινό σου Είναι δεν γνωρίζει ούτε αρχή, ούτε τέλος, ούτε καν τα όρια κάποιας δεδομένης ατομικότητας. Είναι παντού παρών σε κάθε άτομο και κανέναν άτομο δεν υπάρχει χωρίς αυτό. Έτσι όταν έρθει ο θάνατος, από την μία πλευρά εκμηδενίζεσαι ως ατομικότητα, από την άλλη πλευρά είσαι και παραμένεις τα πάντα. Αυτό εννοούσα λέγοντας ότι μετά τον θάνατό σου θα είσαι όλα και τίποτα. Είναι δύσκολο να βρω μια πιο σαφή απάντηση στην ερώτηση σου που είναι ταυτόχρονα σύντομη. Παραδέχομαι ότι η απάντηση είναι αντιφατική, άλλα αυτό συμβαίνει επειδή η ζωή σου είναι πεπερασμένη, ενώ το αθάνατο κομμάτι σου είναι αιώνιο. Μπορείς να θέσεις το θέμα ως εξής. Το αθάνατο κομμάτι σου είναι κάτι που δεν διαρκεί στον χρόνο ενώ ταυτόχρονα είναι άφθαρτο. Άλλα ιδού και άλλη αντίφαση. Είδες τι γίνεται όταν προσπαθείς να φέρεις το υπερβατικό μέσα στα όρια της έμφυτης γνώσης. Είναι σαν χρησιμοποιείς την τελευταία για σκοπούς για τους οποίους δεν είναι φτιαγμένη.

Θρασύμαχος: Κοίτα εδώ, δεν δίνω δεκάρα για την αθανασία σου εκτός και αν διατηρήσω την ατομικότητά μου.

Φιλαλήθης: Πιθανόν να μπορώ να σε ικανοποιήσω σε αυτό το σημείο. Ας υποθέσουμε ότι σου υπόσχομαι ότι μετά τον θάνατό σου θα διατηρήσεις την ατομικότητά σου, άλλα μόνο υπό έναν όρο, ότι θα περάσεις πρώτα τρεις μήνες σε πλήρη αναισθησία

Θρασύμαχος: Δεν έχω αντίρρηση.

Φιλαλήθης: Θυμήσου όμως ότι όταν είμαστε αναίσθητοι δεν έχουμε αίσθηση του χρόνου. Έτσι όταν πεθάνεις θα είναι το ίδιο αν θα περάσουν τρεις μήνες ή δέκα χιλιάδες χρόνια. Και στις δύο περιπτώσεις είναι θέμα πίστης να δεχθείς αυτά που θα σου πουν όταν θα ξυπνήσεις. Έτσι, αξίζει τον κόπο να αδιαφορήσεις για το αν θα είναι τρεις μήνες ή δέκα χιλιάδες χρόνια που πέρασαν πριν επανακτήσεις την ατομικότητα σου.

Θρασύμαχος: Ναι υποθέτω πώς έχεις δίκαιο.

Φιλαλήθης: Και αν κατά τα τύχη μετά από αυτά τα δέκα χιλιάδες χρόνια κανένας δε θυμηθεί να σε ξυπνήσει, φαντάζομαι ότι δεν θα είναι και συμφορά. Έτσι κι’ αλλιώς δεν θα το πάρεις χαμπάρι. Επιπλέον, αν γνώριζες ότι η μυστηριώδες δύναμη που σε κρατά τώρα στην ζωή θα συνεχίσει να υφίσταται αυτά τα δέκα χιλιάδες χρόνια και θα δημιουργεί νέα φαινόμενα όπως εσύ προικίζοντάς τα με το δώρο της ζωής, αυτό νομίζω θα σε παρηγορούσε.

Θρασύμαχος: Πράγματι! Πιστεύεις λοιπόν ότι θα με κάνεις με αυτά τα κόλπα να παραιτηθώ από την ατομικότητά μου. Άλλα τα ξέρω τα κόλπα σου. Σου λέω ότι δεν μπορώ να υπάρχω χωρίς την ατομικότητά μου. Δεν θα με ξεγελάσεις με «μυστηριώδεις δυνάμεις» ούτε με «φαινόμενα». Δεν μπορώ να κάνω χωρίς την ατομικότητα μου και δεν θα παραιτηθώ από αυτήν.

Φιλαλήθης: Εννοείς, δηλαδή, ότι η ατομικότητά σου είναι κάτι το τόσο γοητευτικό, τόσο υπέροχο, τόσο τέλειο και πάνω από κάθε σύγκριση που δεν θα μπορούσες να φανταστείς κάτι καλύτερο. Δεν θα αντάλλασσες την τωρινή σου κατάσταση με κάποια που, από ότι μας λένε, μπορεί να είναι ανώτερη και πιο υποφερτή ;

Θρασύμαχος: Δεν καταλαβαίνεις ότι η ατομικότητά μου, όποια και αν είναι, είναι ο ίδιο μου ο εαυτός ; Για μένα είναι το πιο σημαντικό πράγμα στον κόσμο.

Γιατι ο Θεός είναι ο Θεός και Εγώ είμαι Εγώ.

Έγω θέλω να υπάρχω, Εγώ. Αυτό είναι το βασικό. Δεν με ενδιαφέρει μια ύπαρξη που θα με πείσουν ότι είναι δική μου, πριν να μπορώ να πεισθώ από μόνος μου.

Φιλαλήθης: Πρόσεξε τι κάνεις! Όταν λες Εγώ, Εγώ, Εγώ θέλω να υπάρχω, δεν είναι μόνο εσύ που το λες. Τα πάντα το λένε, κάθε τι που έχει το παραμικρό ίχνος συνείδησης. Επομένως αυτή σου η επιθυμία προέρχεται από αυτό το κομμάτι σου που δεν είναι ατομικό το κομμάτι που είναι κοινό σε όλα τα πράγματα αφενός εξαιρούμενου. Είναι η κραυγή όχι του ατόμου άλλα αυτής της ίδιας της ύπαρξης. Είναι η εγγενής ιδιότητα σε κάθε τι που υπάρχει, ή μάλλον, είναι η αιτία της ύπαρξης του κόσμου γενικά. Αυτή η επιθυμία λαχταρά και δεν ικανοποιείται αλλιώς παρά μόνο με την ύπαρξη γενικά, όχι με μια τυχαία ατομική ύπαρξη. Όχι ! Δεν είναι αυτός ο σκοπός. Μοιάζει να είναι έτσι επειδή αυτή η επιθυμία, αυτή η Βούληση, γίνεται συνειδητή μόνο μέσα στο άτομο, και για αυτό μοιάζει σαν να αφορά μόνο αυτό. Εδώ βρίσκεται η πλάνη ? μια πλάνη που πράγματι μας κρατά γερά. Αν όμως στοχασθείς μπορεί να σπάσεις τα δεσμά και να απελευθερωθείς. Μόνο έμμεσα πιστεύω έχει το άτομο αυτήν την λαχτάρα για ύπαρξη. Είναι η Βούληση για Ζωή που είναι η πραγματική και άμεση επιδίωξη κοινή σε όλα τα πράγματα. Αφού λοιπόν η ύπαρξη είναι η ελεύθερη πράξη, ή μάλλον, η αντανάκλαση της βούλησης, για αυτό όπου υπάρχει κάτι υπάρχει και η βούληση. Και για την ώρα η βούληση ικανοποιείται με την ύπαρξη την ίδια, άλλα δεν αναπαύεται ποτέ, ωθεί αιώνια μπροστά, και δεν μπορεί να βρει ποτέ ικανοποίηση. Η βούληση δεν νοιάζεται για το άτομο, αν και όπως είπα φαίνεται να είναι έτσι επειδή το άτομο δεν έχει άμεση συνείδηση της βούλησης παρά μόνο στον ίδιο του τον εαυτό. Το αποτέλεσμα είναι να κάνει το άτομο προσεκτικό στην διατήρηση της ύπαρξής του. Αν δεν ήταν έτσι η διατήρηση των ειδών δεν θα ήταν εξασφαλισμένη. Από όλα αυτά γίνεται φανερό ότι η ατομικότητα δεν είναι μια μορφή τελειότητας, άλλα μάλλον ένας περιορισμός, και επομένως η απελευθέρωση από αυτήν είναι κέρδος και όχι ζημιά. Μην σε απασχολεί άλλο το θέμα. Μόλις κατανοήσεις τι είσαι πραγματικά, δηλαδή η καθολική θέληση για ζωή, θα δεις ότι η ερώτησή σου θα φαίνεται παιδαριώδης και γελοία.

Φιλαλήθης: Εσύ είσαι παιδαριώδης και γελοίος, όπως όλοι οι φιλόσοφοι ! Και αν κάποιος στην ηλικία μου ξοδεύει ένα τέταρτο της ώρας να ακούει τέτοιες ανοησίες είναι επειδή με διασκεδάζει και περνάω την ώρα μου. Έχω τώρα πιο σημαντικές δουλειές να κάνω, οπότε γεια χαρά.

----------------------------------------------------------------------

Αν προτιμά κανείς μπορεί να αντικαταστήσει όπου Βούληση, Νομοτέλεια του σύμπαντος.

Μπορείς να κάνεις παραλλαγές στο νοητικό πείραμα όπου ξυπνάς μετά από αναισθησία. Για παράδειγμα ξυπνάς μετά από δέκα χιλιάδες χρόνια άλλα λόγω κάποιας βλάβης του συστήματος κρυογονικής διατήρησης έχεις χάσει την μνήμη σου ενώ το σώμα έχει μερικώς αποσυντεθεί και για αυτό οι επιστήμονες που σε αναβιώνουν τοποθετούν βιονικά μέλη. Κατά πόσο διατήρησες την ατομικότητα σου ;

Η υποθέτουμε ότι φτιάχνουμε σε δέκα χιλιάδες χρόνια ένα ανθρωποειδές ρομπότ και του φορτώνουμε την μνήμη ενός νεκρού που καταφέραμε να σκανάρουμε πριν πεθάνει, αφαιρώντας π.χ. το γεγονότα πριν το θάνατο. Η ατομικότητα διατηρείται ;

Ίσως τελικά ο Σοπενχάουερ να έχει δίκαιο όταν λέει ότι η ατομικότητα δεν είναι και τόσο σημαντική όσο νομίζουμε.

Έχετε αναρωτηθεί άραγε γιατί δεν μας απασχολεί το ερώτημα από πού ήρθαμε δηλαδή η γέννησή μας άλλα μας τρομάζει η ερώτηση του που θα πάμε ; Μήπως επειδή η βούληση κινείται μόνο εμπρός και όχι πίσω ;

Τι είναι προσωπική φιλοσοφία ;

Η λέξη φιλοσοφία από μόνη της , φορτισμένη από αιώνες ιστορίας, παραπέμπει σε υψηλά διανοητικά επιτεύγματα που προσπαθούν να δώσουν απάντηση σε δύσκολα ερωτήματα όπως το νόημα της ζωής, την δυνατότητα της γνώσης, την ύπαρξη του Θεού κ.ο.κ. Με αυτήν την ερμηνεία πολλοί θα πίστευαν ότι η άσκηση της φιλοσοφίας προορίζεται για λίγους, άλλοι θα έλεγαν ότι είναι τίποτα περισσότερο από μια διανοητική άσκηση, και άλλοι θα χλεύαζαν αντιπροτείνοντας την Ιστορία, την Θρησκεία, ή την Επιστήμη.

Παρόλα αυτά όλοι μας έχουμε μια προσωπική φιλοσοφία η κοσμοθεωρία την οποία συνήθως της επιλέξαμε μάλλον επειδή εκφράζει τον τρόπο με τον οποίο έχουμε μάθει ή εξαναγκαστεί από τις συνθήκες να ζούμε. Η θρησκεία δίνει για τους περισσότερους σήμερα τις βάσεις μιας κοσμοθεωρίας που ο καθένας όμως φαίνεται να ερμηνεύει με διαφορετικό τρόπο. Πολλοί σήμερα πιστεύουν στο δόγμα «άδραξε τη μέρα» το οποίο επίσης ερμηνεύουν με διαφορετικούς τρόπους. Φαίνεται ότι ένα μείγμα των δύο παραπάνω τάσεων επικρατεί με την μορφή "ότι φάμε και ότι πιούμε ? άλλα ας κρατάμε και μια πισινή".

Σύμφωνα με τον Σωκράτη όλα ξεκινούν από το βασικό ερώτημα: "Πως πρέπει να ζήσω ;" Κάθε στιγμή όλοι μας απαντάμε έμμεσα σε αυτό το ερώτημα. Κάθε στιγμή πρέπει να αποφασίσουμε την επόμενη μας κίνηση. Σε αντίθεση με τα ζώα που πράττουν μόνο με βάση εξωτερικά και εσωτερικά ερεθίσματα ο άνθρωπος φαίνεται να ερεθίζει ο ίδιος τον εαυτόν του θέτοντας συνέχεια το ερώτημα «τι να κάνω μετά;» Θέτει λοιπόν συνέχεια στόχους που προσπαθεί να επιτύχει και έρχεται αντιμέτωπος με ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο εχθρικό περιβάλλον. Κάθε πράξη του έχει συνέπειες σε άλλους ανθρώπους ή αντίκειται στις δικούς τους στόχους. Κάθε απόφαση λοιπόν είναι ένα δύσκολο πρόβλημα με πολλές δυνατές λύσεις. Η σωστή επιλογή μπορεί να είναι ζήτημα ζωής και θανάτου. Σε κάθε στιγμή της ζωής του ο άνθρωπος έρχεται αντιμέτωπος με το πρόβλημα της πολυπλοκότητας. Η συνέπειες των πράξεων μας είναι μακροπρόθεσμα απρόβλεπτες. Κάθε φιλοσοφία και θρησκεία προσπαθεί να δώσει απάντηση στο θεμελιώδες ερώτημα της πράξης.

Φαίνεται πως για να απαντήσουμε το παραπάνω ερώτημα "Πως πρέπει να ζήσω ;" πρέπει πρώτα να απαντήσουμε υψηλότερου επιπέδου ερωτήματα όπως πιο είναι το νόημα της ζωής, ποιος πρέπει να είναι ο τελικός σκοπός του ανθρώπου. Οι αρχαίοι λίγο πολύ συμφωνούν ότι ο σκοπός είναι η ευτυχία. Τι είναι όμως η ευτυχία ; Για να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα πρέπει να δούμε τι είναι ο άνθρωπος τι είναι αυτό που θέλει και γιατί το θέλει. Ιδού όμως πάλι αντιμέτωποι με το πρόβλημα της πολυπλοκότητας και μάλιστα σε μια δυσκολότερη πιο σκοτεινή μορφή όπου ο ίδιος ο άνθρωπος θέτει σε ερώτημα τον ίδιο του τον εαυτό. Ο ίδιος δε ο άνθρωπος είναι μια συνεχώς μεταβαλλόμενη οντότητα καθώς συνεχώς μεταβάλει τον κόσμο του και σίγουρα δεν μπορούμε να το εξετάσουμε ανεξάρτητα από τον κόσμο αυτόν.

Τα ερωτήματα φαίνονται εξαιρετικά δύσκολα για να απαντηθούν άλλα το ερώτημα παραμένει καυτό "Πως πρέπει να ζήσω ;" και θα παραμένει πάντοτε ένα προσωπικό ερώτημα.