Επίκουρος

Τον καιρό που οι άνθρωποι κυλίονταν μέσα στην λάσπη νοιώθοντας το βάρος της θρησκείας, και οι ουρανοί τους κοιτούσαν σκυθρωπά χωρίς έλεος, ένας Έλληνας ήταν ο πρώτος που σήκωσε τα μάτια του ψηλά, και τόλμησε να υψώσει το ανάστημα του εναντίον τους.
Δεν έδωσε σημασία στους κεραυνούς και στις αστραπές, ούτε στις θρησκευτικές δοξασίες.
Είπε πως θα ξεσκεπάσει τα μυστικά του σύμπαντος και έτσι χρησιμοποιώντας μόνο την δύναμη της λογικής διαπέρασε τους πύρινους τοίχους του αγνώστου, προέλασε στην απεραντοσύνη και γύρισε νικητής με εξηγήσεις για τα πάντα ? τι θα μπορούσε να συμβεί, τι όχι, και πια είναι τα όρια, όλα σταθερά και μετρήσιμα, των φυσικών πραγμάτων.
Και έτσι ποδοπάτησε την θρησκεία, και σαν αποτέλεσμα της νίκης του δεν υπάρχει κάτι σήμερα που να μας κυβερνά.

Λουκρήτιος, De Rerum Natura


Κάποιος που διαβάζει σήμερα τον Επίκουρο, χωρίς άλλο θα εκπλαγεί από το πόσο κοντά βρίσκονται αυτά που είπε στην σημερινή επιστήμη. Η ατομική θεωρία, η εξέλιξη, η οπτική αντίληψη, είναι όλα εκεί δύο χιλιάδες χρόνια πριν. Στην πραγματικότητα ο Επίκουρος είναι το τέλος μιας σειράς φιλοσόφων που ξεκινά από τους Ίωνες Προσωκρατορικούς, συνεχίζει με τους Σοφιστές, και καταλήγει σε αυτόν.

Μια τεράστια φιλοσοφική μάχη ξεκινά εκείνη την εποχή και συνεχίζει μέχρι σήμερα. Από την μια πλευρά αυτοί που βλέπουν τον κόσμο με καθαρό μάτι και προσπαθούν να τον εξηγήσουν ως τέτοιο. Από την άλλη αυτοί που απογοητεύονται από την πολυπλοκότητα του και την συνεχώς μεταβαλλόμενη φύση του και ψάχνουν να βρουν κάποια κρυμμένη σταθερότητα πίσω από τα φαινόμενα. Με την έλευση του Χριστιανισμού η μάχη έχει ήδη τελειώσει σε βάρος του Επίκουρου. Ο χριστιανισμός χρησιμοποιεί τις Ιδεαλιστικές φιλοσοφίες του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη ως φιλοσοφική του βάση ενώ ο Επίκουρος και το ρεύμα του συκοφαντούνται, παραχαράσσονται και τελικά ξεχνιούνται. Έπρεπε να περάσουν 15 αιώνες για να ξυπνήσει πάλι η φλόγα εκείνη που θα οδηγήσει στην επιστημονική επανάσταση. Ο Δαρβίνος είναι για πολλούς ο νέος καθοδηγητής. Πολύ πιστεύουν ότι εκείνη η μάχη ξεκίνησε σε πολιτικό επίπεδο. Ήταν η μάχη μεταξύ της ολιγαρχίας και την δημοκρατίας. Ο δυϊσμός του φθαρτού σώματος και της αθάνατης ψυχής παραπέμπει σε ένα άλλον δυϊσμό μεταξύ του λαού και των λίγων προικισμένων που τους κυβερνούν.

Ο Επίκουρος στην ταραγμένη εποχή του δίνει μια νότα αισιοδοξίας. Μην σας τρομάζει ο κόσμος γύρω σας, λέει, μπορεί να κατανοηθεί με την επιστήμη χωρίς την παραπομπή σε κάποια θεία δύναμη. Μην σκέφτεστε τον θάνατο. Είναι κάτι που δεν μας αφορά. Ζήσε την ζωή σου με φρόνηση. Χρειάζονται λίγα πράγματα για να είσαι ευτυχισμένος. Φαγητό, στέγη και μια καλή παρέα. Σίγουρα εκείνη την εποχή οι ιδέες αυτές του Επίκουρου θα έμοιαζαν σαν τα σημερινά βιβλία «10 τρόποι για να γίνεις ευτυχισμένος». Ήταν όμως πολύ περισσότερο καθώς είναι ορθολογικά τεκμηριωμένα σε μια φυσική φιλοσοφία. Ακόμη και η ηθική του φιλοσοφία «Σκοπός της ζωής είναι η ηδονή» είναι αποτέλεσμα την παρατήρησης ότι κάθε μορφή ζωής επιλέγει τα πράγματα που προσφέρουν ευχαρίστηση και αποφεύγει αυτά που προκαλούν πόνο.

Αυτή η τελευταία φράση αποτέλεσε και την αιτία για την παρανόηση της φιλοσοφίας του Επίκουρου. Στην πραγματικότητα ο Επίκουρος δεν προτείνει την μεγιστοποίηση των ηδονών άλλα την ελαχιστοποίηση του πόνου, σωματικού και ψυχικού. Σύμφωνα με τελευταίες εθνολογικές-ψυχολογικές μελέτες κάθε άνθρωπος μετά από μια κατάσταση πόνου ή ευχαρίστησης επιστρέφει σε μια ουδέτερη κατάσταση συγκρατημένης αισιοδοξίας. Αυτό σημαίνει απλά ότι η συσσώρευση ηδονών δεν σημαίνει την αύξηση της ευτυχίας. Απαιτείται βέβαια κάποια ελάχιστη ασφάλεια αναφορικά με την εξασφάλιση της τροφής και την εύρεση στέγης.
Έχει βρεθεί μάλιστα ότι σημαντικότερο ρόλο παίζει η αρμονική σχέση μας με τους άλλους. Η ιδιαίτερη εκτίμηση του Επίκουρου στην φιλία συμφωνεί απόλυτα με αυτήν την παρατήρηση. Αντιτίθεται όμως στην απρόσωπη κοινωνικότητα που έχει σαν στόχο την αυτοπροβολή: «Λάθε Βιώσας».

Είναι πολύ δύσκολο να εκτιμήσουμε το κόστος των πράξεων μας ως προς την ηδονή ή τον πόνο που θα μας επιφέρουν. Ακόμη πιο δύσκολο είναι να μετρήσουμε την ευτυχία με κριτήριο τον πόνο και την ηδονή καθώς αυτά ζυγίζουν για τον καθένα μας διαφορετικά. Για αυτό ίσως ο Επίκουρος βάζει σαν προϋπόθεση την φρόνηση. Προσωπικά με ευχαριστεί να ανεβαίνω στα βουνά αν και αυτό μου προκαλεί ιδιαίτερο σωματικό πόνο. Οι περισσότεροι δεν μπορούν να καταλάβουν τα κίνητρα αυτής της πράξης. Αν με ρωτούσαν τι θα ήθελες για να είσαι ευτυχισμένος θα έλεγα: α) να ανεβαίνω στα βουνά, β) να μπορώ να απολαμβάνω το διάβασμα και την μουσική, γ) να έχω έναν σύντροφο. Πριν να αποκτήσω σύντροφο μου αρκούσαν τα δύο πρώτα. Πριν να αρχίσω να πηγαίνω στα βουνά με αρκούσε το δεύτερο. Νομίζω τελικά μεγαλύτερο πόνο προκαλούν αυτά που θέλουμε άλλα δυσκολευόμαστε να αποκτήσουμε. Το νόημα του Επίκουρου σήμερα είναι «χαλιναγώγηση των επιθυμιών και των παθών, της φιλοδοξίας και της αλαζονείας». Αμφιβάλλω όμως αν η «αταραξία» είναι γενικά εφικτή. Κάποιο επίπεδο πόνου και ανησυχίας πάντα θα υπάρχει. Είναι εξάλλου αυτό που μας θέτει σε κίνηση.

«Όλος ο κόσμος ζει μέσα στον πόνο. Για τον πόνο ο άνθρωπος έχει τη μέγιστη ικανότητα», θα πει ο Επίκουρος (εννοώντας προσαρμοστική ικανότητα). Η απάντηση του όμως σε αυτήν την διαπίστωση είναι όχι η άρνηση της ζωής άλλα η αποδοχή της και για αυτό είναι μια απάντηση απόλυτα Ελληνική. Ο άνθρωπος του Επίκουρου είναι ο Οδυσσέας που παλεύει αψηφώντας τους Θεούς, που αρνείται την ηδονή, και την αθανασία για χάρη της γαλήνιας Ιθάκης.