Πρόοδος

Πρόοδος είναι η βελτίωση των οργανισμών μιας ομάδας σε ένα μετρήσιμο χαρακτηριστικό (π.χ. προσδόκιμο ζωής). Υπάρχει διαφωνία στον αν η βιολογική εξέλιξη ακολουθεί μακροχρόνιες τάσεις (π.χ. αύξηση της νοημοσύνης) ή αν αυτές οι τάσεις είναι βραχυπρόθεσμες και έρχονται απλά να καλύψουν κάποιες περιβαλλοντικές αλλαγές. Ο Gould για παράδειγμα υποστηρίζει ότι η αύξηση της πολυπλοκότητας που παρατηρείται δεν συνοδεύεται από αντίστοιχη αλλαγή στην στατιστική κατανομή της πολυπλοκότητας. Τα βακτήρια (οι απλούστεροι οργανισμοί) εξακολουθούν να είναι η πλειοψηφία των οργανισμών στην γη, απλά το μέγιστο αυξάνεται και η ουρά της κατανομής τείνει να μακραίνει. Αν λοιπόν και υπάρχουν κάποιες τάσεις αυτές είναι μάλλον αποτέλεσμα αλλαγών στο περιβάλλον και σταματούν μόλις επέλθει ισορροπία.

Για παράδειγμα η ταχύτητα του λιονταριού θα μπορούσε να αυξάνεται στο βαθμό που υπάρχει η έλλειψη τροφής (π.χ. λόγω ξηρασίας μείωση του πληθυσμού της γαζέλας) μόλις όμως επιτευχθεί ισορροπία μεταξύ λιονταριού, γαζέλας, χορταριού, βροχής η πρόοδος στην ταχύτητα σταματά. Αν μάλιστα υπάρχει υπεραφθονία τροφής τότε ίσως να υπάρχει και μείωση καθώς μεγαλύτερη ταχύτητα σημαίνει μεγαλύτερους μύες και αυξανόμενες ανάγκες σε ενέργεια. Ομοίως είναι λάθος να συγκρίνουμε ένα είδος με ένα άλλο. Η γαζέλα δεν μπορεί να θεωρηθεί κατώτερη από το λιοντάρι επειδή είναι τροφή για αυτό ούτε επειδή έχει μικρότερη νοημοσύνη. Αυτά τα χαρακτηριστικά είναι ανθρωποκεντρικά. Και τα δύο είδη που ανέφερα είναι το ίδιο επιτυχημένα αφού προσαρμόστηκαν στο περιβάλλον τους. Η φαινόμενη αύξηση στην πολυπλοκότητα και αλληλεξάρτηση δεν θα μπορούσε να χαρακτηριστεί σαν πρόοδος με την έννοια της προόδου που ανέφερα. Δηλαδή δεν βλέπω τον λόγο για τον οποίο η μεγαλύτερη πολυπλοκότητα θα ήταν «καλύτερη» από την λιγότερη πολυπλοκότητα.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο ανθρώπινος τεχνολογικός/οικονομικός πολιτισμός έχει προοδεύσει χάρις στην συσσώρευση γνώσεων και αποφυγή λαθών του παρελθόντος. Είναι δυσκολότερο να πει κανείς κάτι τέτοιο για τα γράμματα και τις τέχνες και γενικά για τα αποτελέσματα του ανθρώπινου πνεύματος. Δεν θα διακινδύνευα επίσης να θεωρήσω ότι ηθικά έχουμε προοδεύσει (εννοώ σαν άτομα) άλλα ο πολιτισμός μας έχει ενσωματώσει καλύτερα ηθικές αρχές (όπως σεβασμός για τα ανθρώπινα δικαιώματα). Τι έχουμε κερδίσει άραγε από την τεχνολογική πρόοδο ? Το κυριότερο νομίζω είναι η ελαχιστοποίηση του φυσικού πόνου (λόγω εργασίας, ασθένειας, καθημερινότητας). Έχουμε όμως γίνει και περισσότερο μαλθακοί οπότε η Χ ποσότητα πόνου είναι λιγότερο ανεκτή από ότι παλιότερα. Μπορεί δηλαδή κοιτώντας τα απέξω τα πράγματα να επισημαίνεται μια πρόοδος άλλα σε υποκειμενικό επίπεδο τα πράγματα μπορεί να είναι μην έχουν αλλάξει και τόσο. Αν δίναμε σε έναν άνθρωπο 100 χρόνια πριν 20 επιπλέον χρόνια ζωής δεν ξέρω αν θα μας ευχαριστούσε καθώς σήμερα αυτά τα 20 επιπλέον χρόνια συνοδεύονται και από ανέσεις που τα κάνουν κάπως ανεκτά. Πιστεύω ακράδαντα ότι ο τεχνολογικός πολιτισμός δεν είναι κάτι μη φυσικό. Είναι και αυτός ένα προϊόν της φύσης που συνεξελίσσεται με τον άνθρωπο. Όπως ακριβώς ο πίθηκος χρησιμοποιεί ένα κλαράκι για να συλλέξει τερμίτες, μια συμπεριφορά που μιμητικά περνά από γενιά σε γενιά είναι επίσης τεχνολογία.

Αυτό που με ενοχλεί δεν είναι ο τρόπος με τον οποίο ο πολιτισμός μας βλέπει τον εαυτό του σαν μια συνεχή προοδευτική διαδικασία, που τελευταία έχει πάρει μια απαισιόδοξη τροπή (λόγω της οικονομικής, κλιματικής αβεβαιότητα). Φαντάζομαι πως την ίδια εικόνα θα είχαν οι Αρχαίοι Ρωμαίοι στην περίοδο της παρακμής τους. Με ενοχλεί αντίθετα η έννοια της τελειότητας όπως αυτή έχει ενσωματωθεί στον πολιτισμό μας. Θα διακινδυνεύσω να πω ότι η χειρότερη επίδραση σε αυτήν την κατεύθυνση προήλθε από τον Χριστιανισμό και στην επιδίωξη της θέωσης που αυτός προωθεί.

Μας έχουν πείσει ότι μπορούμε να γινόμαστε ολοένα και καλύτεροι, αν δεν το πετυχαίνουμε είναι επειδή δεν προσπαθούμε αρκετά. Η έννοια της συνολικής σωματικής και πνευματικής ακμής δεν έχει πέραση. Τα πρότυπα μας είναι σώματα υπερφυσικά γυμνασμένα ή αφύσικα λεπτά που σχηματίστηκαν όμως με τρομερές θυσίες. Θεωρούμε σαν πρότυπο νοημοσύνης τον Αϊνστάιν αγνοώντας όμως πόσο απελπιστικά φτωχή ήταν αυτή η νοημοσύνη του αναφορικά με τις ανθρώπινες σχέσεις.

Κάποιοι είναι εξαιρετικά πετυχημένοι σε έναν τομέα. Τι τους έκανε να ξεχωρίσουν ? Οι περισσότεροι θα έλεγαν ότι αυτοί (οι πετυχημένοι) κάτι έχουν παραπάνω από του υπολοίπους. Πιστεύουμε τόσο στην δύναμη του ατόμου που θεωρούμε αμαρτία αν κάποιος δεν προσπαθεί αρκετά να ξεχωρίσει από του άλλους. Αγνοούμε την δύναμη που έχουν η περιστάσεις: «ο κατάλληλος άνθρωπος στην κατάλληλη στιγμή». Γιατί ο πολιτισμός μας δίνει τόση έμφαση στην διαφορετικότητα ώστε να ξεχνά ότι είμαστε κατά βάση 99.9% ίδιοι, και μεγεθύνει αυτό το 0.1% σε υπερθετικό βαθμό ? Με το που γεννιούνται τα παιδιά μας ψάχνουμε για κρυφά ταλέντα. Θεωρούμε εγκληματικό να χαθεί «ένας μικρός Μότσαρτ» (και πόσοι δεν έχουν χαθεί μέχρι σήμερα), άλλα θεωρούμε φυσιολογικό να καταπιέζουμε τόσες άλλες ανάγκες του για χαζολόγημα, τεμπελιά, παιχνίδι. Από την στιγμή που γεννιόμαστε μας συνοδεύει μια μεζούρα που μετράει πόσο καλοί είμαστε στο σχολείο, στις επαφές, στην δουλειά. Η κακή μας υγεία έχει αποσυνδεθεί με τον τρόπο που ζούμε, αφού είναι μια παρατυπία που μπορεί να διορθωθεί με κάποιο φάρμακο, θεραπεία. Η τελειότητα μας έχει γίνει εμμονή. Απαιτούμε αυτή την τελειότητα από αυτούς που μας κυβερνούν και επιρρίπτουμε την κακοδαιμονία μας στις ατέλειες τους. «Αν όλοι έκαναν καλά την δουλεία τους, αν τηρούσαν όλοι τους νόμους ...».

Με όλα αυτά δεν θέλω να υποστηρίξω την ομοιομορφία. Κάθε άλλο. Απλά πιστεύω στην σφαιρική βελτίωση και αυτή μόνο με στόχο την προσαρμοστικότητα (fitness) στο ευρύτερο πολιτισμικό περιβάλλον. Επίσης γελώ με κάθε πολιτικό σύστημα που προϋποθέτει την τελειότητα (π.χ. Πλατωνική πολιτεία). Είναι καταδικασμένο να αποτύχει. Η επιτυχία της αρχαίας δημοκρατίας (έστω και σύντομη), ήταν αυτό ακριβώς, ότιαυτοί οι άνθρωποι κατάλαβαν ότι είναι προτιμότερο να κυβερνούν πολλές μετριότητες (που πληρούσαν όμως κάποια στάνταρτ) παρά ένας οι περισσότεροι «άριστοι». Αυτο-οργάνωση λοιπόν. Αλλά προσοχή, αυτο-οργάνωση σημαίνει και ανοχή της ατέλειας και πισωγυρίσματα και καταστροφή.

Βουδισμός - Μια ερμηνεία

Ο Βουδισμός αντιμετωπίζει την ανθρώπινη κατάσταση σαν μια ασθένεια και έτσι παρουσιάζεται σαν ένα πρόγραμμα θεραπείας σε αυτόν τον κόσμο (και όχι σε κάποιο επέκεινα). Οι τέσσερεις ευγενείς αλήθειες (four nobble truths) μπορούν να "μεταφραστούν" ως εξής:

1. Κάτι πάει στραβά με αυτόν τον κόσμο, όχι τόσο με το ότι η ζωή προϋποθέτει πόνο, φθορά, θάνατο άλλα επειδή αυτές η συνθήκες αποτελούν πρόβλημα για τον άνθρωπο ενώ πουθενά αλλού στον φυσικό κόσμο δεν φαίνεται να ισχύει το ίδιο. Επομένωςτο πρόβλημα δεν βρίσκεται στον κόσμο άλλα στο πώς βιώνει ο άνθρωπος τον κόσμο. Επομένως το πρώτο δόγμα έχει να κάνει με την διάγνωση της ασθένειας και με την φύση της, πια είναι δηλαδή τα συμπτώματα. Το κύριο σύμπτωμα όπως περιγράφεται από την λέξη dukkha είναι κατά την γνώμη μου μια αγωνιώδη κατάσταση, μια ανησυχία (a splinter in the mind). Πιστεύω ότι αυτό προσπαθεί να θεραπεύσει ο Βουδισμός και όχι τον φυσικό πόνο που τον θεωρεί σαν φυσικό συστατικό της ζωής.
2. Το δεύτερο δόγμα έχει να κάνει με την αιτία της ασθένειας. Η αιτία αυτή συνήθως αναφέρεται σαν προσκόλληση στα πράγματα (attachment) που είναι φευγαλέα (impermanence). Είναι αυτή η μεταβλητότητα που μας προκαλεί άγχος γιατί δεν υπάρχει κάτι σταθερό να πιαστούμε και μόλις πάμε να πιάσουμε κάτι αυτό φαίνεται να διαλύεται στα χέρια μας (π.χ. η Ευτυχία). Η βαθύτερη αιτία αυτής της συμπεριφοράς μας είναι η άγνοια όχι μόνο για την φευγαλέα φύση του κόσμου άλλα και ότι αγνοούμε το γεγονός ότι αυτό που αποκαλούμε εαυτός είναι το ίδιο ρευστό απλά γιατί είναι κομμάτι αυτού του κόσμου. Είναι σαν να μας παρασέρνει ένα ποτάμι και να προσπαθούμε με αγωνία να κρατηθούμε από κλαδιά που και αυτά όμως τα παρασέρνει το ρεύμα.
3. Το τρίτο δόγμα έχει να κάνει με την διαπίστωση ότι η ασθένεια δεν είναι ανίατη. Η διαπίστωση αυτή είναι αποτέλεσμα της εμπειρίας μας από τον φυσικό κόσμο. Όλες οι μορφές ζωής φαίνεται να τα έχουν καταφέρει πολύ καλά στο να προσαρμοστούν στην ζωή. Πρέπει να υπάρχει λοιπόν θεραπεία και για τον άνθρωπο. Η θεραπεία είναι προφανής. Απλά πρέπει να αφαιθούμε να μας παρασύρει το ποτάμι. Να πάψουμε να θέλουμε, να ελπίζουμε, να αφήσουμε την Ζωή να μας παρασύρει. Εμπόδιο σε αυτήν την διαδικασία είναι το πνεύμα όπως αυτό πραγματώνεται με την νόηση και κυρίως με την γλώσσα. Αυτό είναι που δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι υπάρχει ποτάμι, άνθρωπος και κλαδιά άλλα στην πραγματικότητα υπάρχει μόνο ποτάμι, μόνο ροή, και ο άνθρωπος, τα κλαδιά το νερό είναι αδύνατον να χωριστούν. Αυτός ο διαχωρισμός είναι που δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι υπάρχει ένας βράχος (το εγώ) όπου μπορούμε να σταθούμε ασφαλείς. Εκτός από αυτό η γλώσσα παίζει πολλά παιχνίδια που οδηγούν σε ατέρμονες κυκλικές σκέψεις που οδηγούν στην απορία (αδιέξοδο) και στην ανησυχία.
4. Και πάμε τώρα στο κύριο πρόβλημα. Τι πρέπει να κάνω για να θεραπευτώ ; Ο Βουδισμός εδώ αντιμετώπισε το εξής πρόβλημα. Η απάθεια αυτή δεν θα οδηγήσει στον μηδενισμό, στην παραίτηση από την ζωή ; Άλλα και αν θέλω να πετύχω την φώτιση πως είναι δυνατό να μην θεωρήσω αυτό το αντικείμενο "την φώτιση" σαν ένα ακόμη κλαδί στο οποίο αγωνιώ να πιαστώ ; Η απάντηση μοιάζει αρχικά γελοία, σαν να προσπαθείς να θεραπεύσεις τον καρκίνο με ασπιρίνες. Μια μέση οδός, ένα πρόγραμμα ηθικής αυτοβελτίωσης με 8 σκαλοπάτια που δεν διαφέρει και πολύ από τους ηθικούς κανόνες ενάρετης ζωής που όλοι γνωρίζουμε. Αυτό είναι λοιπόν όλο ; Να νιώθω συμπόνια για όλα τα ζωντανά πλάσματα και να είμαι χορτοφάγος ; Υπάρχει μια μεγάλη διαφορά που μόνο ο βουδισμός Zen νομίζω έχει επισημάνει. Όλα αυτά θα πρέπει να γίνονται "ασυνείδητα". Όπως ο εγκέφαλος ρυθμίζει τα όργανα μας χωρίς εμείς να το συνηδειτοποίουμε (δεν λέμε χτυπάω την καρδιά μου). Η όπως οδηγούμε το αυτοκίνητο μας χωρίς συναίσθηση των πολύπλοκων χειρισμών που εκτελούμαι ενώ από το οπτικά πεδίο μας περνούν χιλιάδες εικόνες που απλά δεν τις προσέχουμε. Δεν σκεφτόμαστε πίεσα πολύ το γκάζι, πρέπει να πατήσω φρένο, απλά οδηγούμε, και οδηγούμε μια χαρά σε αντίθεση με τον καιρό που ήμασταν πρωτάρηδες και υπολογίζαμε κάθε μας κίνηση, γιατί στην πραγματικότητα ήταν αυτός ο υπολογισμός που έφερνε την ανησυχία, που ήμασταν σφιγμένοι, ενώ όταν αφαιθήκαμε και η οδήγηση έγινε δεύτερη φύση μας απλά οδηγούσαμε. Έτσι είναι και τα 8 βήματα στο μονοπάτι της φώτισης. Δεν είναι ότι πρέπει απλά να μάθεις ότι πρέπει να πατήσεις συμπλέκτη, να βάλεις ταχύτητα να πατήσεις το γκάζι να αφήσεις τον συμπλέκτη άλλα πρέπει να εξασκηθείς τόσο ώστε απλά να οδηγείς, ή για την περίπτωση μας "απλά να ζείς". Αν λοιπόν για την οδήγηση χρειαζόμαστε μήνες η χρόνια για να το καταφέρουμε πόσο περισσότερο για να μάθουμε να ζούμε. Για αυτό και τελικά η φώτιση μετατίθεται σε μελλοντικές ζωές. Αν όμως τα καταφέρουμε τότε θα εναρμονιστούμε με την ζωή και θα πάψουμε να νιώθουμε ξένοι σε έναν εχθρικό κόσμο. Όπως τα ζώα ζουν στο εδώ και τώρα χωρίς να αγωνιούν για το μέλλον έτσι θα ζήσουμε και εμείς χωρίς παράλληλα να χάσουμε την ανθρωπιά μας. Στο απόγειο της η διαδικασία αυτή υπόσχεται να οδηγήσει σε κάτι που εγώ καταλαβαίνω σαν εκμηδενισμό της συνείδησης με την έννοια του ιδεατού κόσμου που φτιάχνουν οι λέξεις μέσα στο κεφάλι μας και αυτό που θα μείνει είναι μόνο καθαρή εμπειρία αμόλυντη από την αναφορά στο εγώ. Αυτό το δάσος θα είναι απλά ένα δάσος και όχι ένα μέρος όπου μπορώ να περπατήσω, να περάσω ευχάριστα, να μαζέψω μανιτάρια, και να κόψω ξύλα.
   

Ο Δυτικός ατομικισμός βλέπει αυτό το πρόγραμμα πάντα κάτω από την ματιά της αυτο-βελτίωσης. Ενώ στην πραγματικότητα είναι ένα κοινωνικό πρόγραμμα που μπορεί να γίνει κατανοητό μόνο κάτω από το πρίσμα δύο βασικών αρχών της Ινδικής φιλοσοφίας: την αρχή της αλληλεξάρτησης και την αρχή της αιτίας-αποτελέσματος σε συνδυασμό με τον «μύθο» την μετενσάρκωσης. Κάθε σου πράξη έχει συνέπειες στην ζωή στο σύνολο της για αυτό και οι συνέπειες των πράξεων σου θα επηρεάσουν την επόμενη ζωή σου. Αυτή είναι νομίζω και η ερμηνεία του κάρμα και όχι όπως παρερμηνεύεται συνήθως ότι η ψυχή κουβαλάει τα κρίματα της καθώς για τους Ινδούς η ψυχή είναι η ίδια η ζωή της οποίας κάθε άνθρωπος είναι μια εκδήλωση. Επομένως είναι λάθος να ταυτίζουμε την φώτιση με την αυτο-βελτίωση. Η αυτο-βελτίωση λοιπόν χάρη στον μηχανισμό του Κάρμα προετοιμάζει το έδαφος που θα επιτρέψει να ακμάσει το δέντρο της φώτισης ίσως μετά από πολλές γενιές όταν τα αποτελέσματα του προγράμματος θα έχουν πιάσει τόπο σε πολιτισμικό επίπεδο και μέσω μιας διαδικασίας αυτο-οργάνωσης. Για αυτό και ο φωτισμένος δεν φεύγει από το κόσμο άλλα επιστρέψει σε αυτόν και συνεχίζει να τον φωτίζει συνεισφέροντας στο κάρμα.

Όπως και κάθε μέθοδος θεραπείας ο Βουδισμός διαθέτει και μια πιο επιθετική προσσέγιση. Αυτή λέγεται διαλογισμός και προσπαθεί να επιτεθεί απευθείας στην ρίζα της ασθένειας (μια εγχείρηση με χαμηλά ποσοστά επιτυχίας) και στο ίδιο το πνεύμα ή καλλιτερα στην λογική-συμβολική σκέψη και στις ψευδαισθήσεις που αυτή δημιουργεί.

Είναι τουλάχιστον αστείος ο τρόπος με τον οποίον ο Βουδισμός προσπαθεί να εισαχθεί στην Δύση με τις σχολές διαλογισμού, καθώς ο διαλογισμός είναι μάλλον ο δύσκολος δρόμος για να φτάσεις στην φώτιση (σε μικρότερο χρόνο όμως) τιθασεύοντας το ίδιο το πνεύμα και απαιτεί εξαιρετικές θυσίες (ασκητισμός) που ο Βούδας είχε την σοφία να κρατήσει για τους λίγους και όχι για τις μάζες.

Ανεξάρτητα από το πόσο πειστικός φαίνεται σε μας ο Βουδισμός τουλάχιστον ώς προς αυτά που υπόσχεται, η Δύση θα μπορούσα να μάθει παρά ταύτα πολλά από την Ασιατική σκέψη. Οι κυριότερες αντιθέσεις που βλέπω είναι:

1. Εμμονή της Δύσης με την τάξη σε αντίθεση με την αταξία άλλα σε συνεχή ισορροπία.
2. Εμμονή της Δύσης με το διακριτό τον κατατεμαχισμό των πάντων σε αντικείμενα μέχρι να φτάσουμε στο «άτομο» (που τελικά δεν είναι και τόσο άτομο) σε αντίθεση με την Ασιατική εμμονή με το συνεχές και την ροή.
3. Εμμονή με τις διπολικότητες σε σύγκρουση (π.χ. καλό-κακό) σε αντίθεση με την τις διπολικότητες που δρούν συμπληρωματικά (yin-yang) και είναι αδύνατο να διαχωρισθούν
4. Δυισμός (σώμα-ψυχή, αντικείμενο-υποκείμενο) σε αντίθεση με τον Ασιατικό μονισμό (annata – non-self - brahma)
5. Εμμονή με την λογική σε αντίθεση με την Ασιατική εμμονή στην βιωματική.

Για περισσότερη τροφή για σκέψη διάβασε οτιδήποτε έχει γράψει ο Alan Watts.