Τα όρια της γνώσης

Οι αισθήσεις παρέχουν μια όψη της πραγματικότητας. Αν διαθέταμε σύστημα αίσθησης ηχο-εντοπισμού όπως η νυχτερίδα ίσως δεν είχαμε φθάσει στην θεωρία της σχετικότητας άλλα πιθανόν σε μια άλλη θεωρία που εξηγεί τον κόσμο μας το ίδιο καλά. Ο κόσμος αυτός θα ήταν σίγουρα τελείως διαφορετικός από αυτόν που ξέρουμε εμείς οι διαθέτοντες όραση. Ίσως κάποιος επιστήμονας ανακάλυπτε μια κοσμολογική έννοια και την ονόμαζε φως για να εξηγήσει την αλλαγή των ημερών όπως εμείς σήμερα λέμε ενέργεια, δύναμη κτλ για να εξηγήσουμε ένα φυσικό φαινόμενο, άλλα κάτι τέτοιο θα ήταν μάλλον ένα τυχαίο γεγονός. Η τεχνολογία επεκτείνει τις αισθήσεις μας. Θεωρητικά θα μπορούσαμε να φτιάξουμε ένα σύστημα ακουστικοποίησης της οπτικής πληροφορίας. Το πρόβλημα της εμπιστοσύνης μας στις αισθήσεις σκιάζει την φιλοσοφία από τον εποχή του Θαλή.

Η μνήμη είναι φτωχή. Ελάχιστα θραύσματα της εμπειρίας μας διατηρούνται. Η τεχνολογία βοηθά στο να επεκτείνουμε την μακροχρόνια μνήμη μας στα όρια της ανθρώπινης γνώσης (βιβλίο, internet) άλλα ο χρόνος αναζήτησης είναι πεπερασμένος. Δεν θα ήταν δυνατόν να προχωρήσουμε σε καμιά λογική πρόταση αν δεν εμπιστευόμασταν την αλήθεια κάποιων εννοιών ή προτάσεων. Ένα γιατρός που μελετά μια μορφή καρκίνου, δεν χρειάζεται να είναι ειδήμων στην βιοχημεία και στην φυσική στοιχειωδών σωματιδίων. Πάντα πρέπει να βάζουμε όρια στο βάθος ανάλυσης κάποιας πρότασης. (πρόβλημα της αναδρομής). Πάλι τίθεται το θέμα της εμπιστοσύνης σε μια αλήθεια.

Η γλώσσα θέτει όρια σε αυτά που μπορούμε να πούμε και επομένως να μάθουμε (επειδή γνώση είναι επικοινωνία πληροφοριών) για τον κόσμο. «Δεν μπορώ να εκφράσω με λέξεις τα συναισθήματά μου». Οι φυσικοί ανακαλύπτουν συνέχεια καινούργιες μαθηματικές γλώσσες για να γράψουν θεωρίες.

Η πολυπλοκότητα του κόσμου μας κάνει την έκφραση κάθε πρότασης επισφαλή. Κάθε πρόταση όσο καλά και αν περιγράφει τα πράγματα είναι αληθής μέχρι να μπορέσει να διαψευσθεί. Θα πρέπει όμως να μπορεί να διαψευσθεί. Κάθε αυθεντία μπορεί να κάνει λάθος. Τι θεωρείται αυθεντία και πως μπορούμε να μετρήσουμε την αξιοπιστία της ;

Η πρόβλεψη (ιδίως η μακροχρόνια) είναι η πιο επισφαλής πρόταση και θα πρέπει να αντιμετωπίζεται με απόλυτο σκεπτικισμό. Η Ιστορία έχει δείξει την ανικανότητα μας να προβλέψουμε το μέλλον ιδιαίτερα όταν έχουμε να κάνουμε με πολύπλοκα συστήματα όπως οι κοινωνίες. Η επικινδυνότητα τους έγκειται στο ότι η πίστη σε αυτές μας οδηγεί να κατευθύνουμε τα πράγματα προς την κατεύθυνση της πρόβλεψης (βλ. Οκτωβριανή επανάσταση). Η βιασύνη μας να κάνουμε την προφητεία πραγματικότητα μπορεί με άλλα λόγια να οδηγήσει σε ολέθρια αποτελέσματα.

Ο ρυθμός απόκτησης της γνώσης δεν συμβαδίζει με την επιτακτικότητα της πράξης. Όταν πρέπει να πάρουμε μια απόφαση συνήθως δεν έχουμε την πολυτέλεια να είμαστε κριτικοί. Για αυτό το λόγω είμαστε και εύπιστοι σε ψευδείς προτάσεις. Η επιστήμη μπορεί να σου πει δεν ξέρω, η θρησκεία όμως έχει απάντηση για όλα και για αυτό είναι και πιο ελκυστική.

• Το ότι μια πρόταση υποστηρίζεται με πειστικά επιχειρήματα δεν σημαίνει ότι είναι αληθής. Κάθε επιχείρημα μπορεί να κρύβει λογικά σφάλματα και αντιφάσεις.
• Το ότι μια πρόταση συμφωνεί με την κοινή λογική δεν συνεπάγεται την αλήθεια της. Αντίθετα είναι η αλήθεια που διαμορφώνει την κοινή λογική. Για παράδειγμα η πρόταση «η γη γυρίζει γύρω από τον ήλιο» δεν συμφωνούσε με την κοινή λογική στην αρχαιότητα.
• Η αλήθεια είναι μία. Είναι το σύνολο των επιστημονικών προτάσεων που περιγράφουν τον κόσμο με τον πιο ακριβή και πλήρη τρόπο. Αν δύο θεωρίες ερμηνεύουν τον κόσμο το ίδιο καλά επιλέγουμε την λιγότερο πολύπλοκη (κανόνας Occam).
• Επιστημονική είναι η θεωρία η οποία επιδέχεται διάψευση (βλ. Popper). Υποθέσεις μη-επιστημονικές είναι δεκτές μόνο σαν πρώτο βήμα για την ανάπτυξη μιας επαληθεύσιμης θεωρίας.
• Η αλήθεια δεν είναι αιώνια. Πάντα υπάρχει το περιθώριο για αλλαγή μιας πρότασης με μια άλλη που είναι πιο ακριβής ή πιο απλή. Ο κόσμος άλλωστε αλλάζει οπότε και οι προτάσεις πρέπει να προσαρμόζονται.
  
• Κάθε πρόταση πρέπει να αντιμετωπίζεται κριτικά (δηλαδή ως δυνατόν λανθασμένη).
• Κάθε πρόταση πρέπει να είναι ανοικτή στο διάλογο και στην αμφισβήτηση.
• Δεν είναι κακό να λες δεν ξέρω.

Ακόμη και αν ακολουθήσουμε τους παραπάνω κανόνες δεν εξασφαλιζόμαστε απέναντι στο να κάνουμε λάθος. Η πράξη θα ήταν αδύνατη χωρίς της πίστη. Πίστη σημαίνει εμπιστοσύνη σε μια πρόταση. Η εμπιστοσύνη δεν είναι κατά ανάγκη προϊόν ορθολογιστικής κριτικής. Αν ήταν έτσι τα παιδιά δεν θα γνώριζαν τίποτα. Τα παιδιά μαθαίνουν, με την επανάληψη και την εμπιστοσύνη στην αυθεντία.

Πιστεύω τελικά ότι είμαστε φτιαγμένοι εξελικτικά να πιστεύουμε. Η πρώτη μορφή γνώσης είναι η επανάληψη της εμπειρίας (πιστεύουμε ότι βλέπουμε). Η δεύτερη είναι η εμπιστοσύνη στην αυθεντία κυρίως για θεραπευτικούς λόγους. Ο σαμάνος-θεραπευτής είναι ο γηραιότερος και κατά συνέπεια ο φορέας της προφορικής παράδοσης. Αυτοί που πίστεψαν σε αυτόν είχαν εξελικτικό πλεονέκτημα. Μετάβαση από τον σαμάνο-θεραπευτή στον σοφό. Σύγκρουση μεταξύ παραδόσεων (πολύ-πολιτισμικότητα, ταξίδια) και εμπειρικών δεδομένων. Εμφάνιση του γνωσιολογικού προβλήματος. Γέννηση κριτικού ορθολογισμού. Μετάβαση από τον σαμάνο-θεραπευτή στον Ιερέα. Γέννηση της οργανωμένης θρησκείας.