Σοπενχάουερ

Η φιλοσοφία του Σοπενχάουερ μου προκάλεσε ιδιαίτερη αίσθηση επειδή θέτει το πρόβλημα των ανθρώπινων ορίων. Η έννοια ότι είμαστε σκλάβοι της Βούλησης και αυτό έχει σαν αποτέλεσμα τον πόνο προέρχεται από την φιλοσοφία των Ινδών (Ουπανισάδες) που ίσως πρώτος ο Σοπενχάουερ πάντρεψε με τον Δυτικό τρόπο σκέψης. Θεωρεί την βούληση σαν το πράγμα καθεαυτό άλλα δέχεται ότι δεν μπορούμε να έχουμε πρόσβαση σε αυτήν παρά μόνο στην αντικειμενοποίηση της. Η αντικειμενοποίηση αυτή εμφανίζεται στη σχέση μας με το σώμα μας.

Αυτή η τελευταία ιδέα έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και μου θυμίζει αυτά που λέει ο Χάϊντεγκερ για την σχέση μας με τα πράγματα ως εργαλεία. Αναρωτιέμαι δε κατά πόσο και η θέληση για Δύναμη του Νίτσε μπορεί να την δει κανείς σαν μια επέκταση της βούλησης πέρα από τα όρια του σώματός μας. Και ο Σοπενχάουερ παραδέχεται ότι έχουμε την τάση να υποτάσσουμε τον κόσμο γύρω μας κάτω από την δική μας βούληση. Αναφέρεται βέβαια στην σχέση μας με τους άλλους ανθρώπους. Θα με ενδιέφερε να ψάξω το πρόβλημα της βούλησης ή της επιθυμίας από την άποψη της ψυχολογίας-νευροεπιστημών-επιστημών του Νου.

Οι μεταφυσικές προεκτάσεις που δίνει ο Σοπενχάουερ στην έννοια της Βούλησης δεν μου είναι ιδιαίτερα ελκυστικές, άλλα εύκολα παρέκαμψα αυτήν την δυσκολία μεταφράζοντας την βούληση ως μια φυσική αναγκαιότητα με κοσμικές-βιολογικές καταβολές. Κατά τα άλλα, ιδιαίτερα όσον αφορά την πρόσβαση στην γνώση του κόσμου, ο Σοπενχάουερ ακολουθεί τον αγνωστικισμό του Κάντ.

Ο άνθρωπος είναι ως δέσμιος της βούλησης καταδικασμένος στον πόνο. Παρόλα αυτά ο Σοπενχάουερ πιστεύει πως μπορούμε να ξεφύγουμε από αυτά τα δεσμά προσωρινά με την θέαση της φύσης ή του έργου τέχνης. Προϋπόθεση για αυτό θέτει την πνευματική καλλιέργεια. H απελευθέρωση από την Βούληση γίνεται δυνατή με την άρνηση της ζωής, όχι όμως την αυτοκτονία, άλλα μια μορφή ασκητισμού χωρίς όμως να υπονοεί κάποια μέθοδο που θα σε οδηγήσει σε αυτήν την κατάσταση σε αντίθεση δηλαδή με τον Βουδισμό - Στωικισμό. Ίσως τελικά να μη πίστευε ότι μια τέτοια κατάσταση είναι εφικτή.

Βέβαια η φαινομενικά απαισιόδοξη άποψη αυτή που έγραψε στο βασικό του έργο (Ο κόσμος ως Βούληση και ως Παράσταση) σε νεαρή ηλικία φαίνεται να μετριάζεται σε μετέπειτα έργα όπου η αποδοχή της ζωής ως τέτοιας συνοδεύεται από σοφές συμβουλές για την μεγιστοποίηση της ευτυχίας. Αυτά τα δοκίμια νομίζω είναι εξαιρετικά και υπάρχουν και online στα Αγγλικά. Εκεί αναπτύσσονται θέματα όπως η Αγάπη (ως παιχνίδι της βούλησης), η Θρησκεία (η χρησιμότητά της), η συμβίωση με τους άλλους (σαν μια διαρκής σύγκρουση επιθυμιών)

Η φιλοσοφία του Σοπενχάουερ είναι για τους περισσότερους απαισιόδοξη. Σίγουρα αν έχεις μεγαλώσει με την πεποίθηση ότι ο άνθρωπος έχει μέσα του την πνοή του Θεού και μπορεί να φθάσει στον ουρανό, η προοπτική μιας ζωής γεμάτη πόνο και χωρίς δυνατότητα σωτηρίας δεν είναι και ιδιαίτερα αισιόδοξη.

Αν όμως η βούληση ως βιολογικός καταναγκασμός είναι μια πραγματικότητα πρέπει να την αποδεχτούμε όπως αποδεχόμαστε το γεγονός ότι δεν έχουμε φτερά. Αν ο πόνος και επιθυμία είναι συστατικό της ζωής τότε απλά πρέπει να μάθουμε να τα διαχειριζόμαστε. Ίσως τελικά ο Επίκουρος να είχε δίκιο θέτοντας το πρόβλημα της ευτυχίας ως πρόβλημα ελαχιστοποίησης του πόνου.

Μετέφρασα το παρακάτω διάλογο του Σοπενχάουερ όχι μόνο γιατί συνοψίζει τις αρχές της φιλοσοφίας του άλλα και γιατί διαβάζοντάς τον γεννιέται μέσα μου μια πρωτόγνωρη αισιοδοξία.

----------------------------------------------------------------------

ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΘΑΝΑΣΙΑ: ΕΝΑΣ ΔΙΑΛΟΓΟΣ

Θρασύμαχος: Πες μου τώρα, με μια λέξη, τι θα είμαι μετά τον θάνατο μου ; Σε παρακαλώ να είσαι σαφής.

Φιλαλήθης: Όλα και τίποτα.

Θρασύμαχος: Το περίμενα ! Σου έθεσα ένα πρόβλημα, και το λύνεις με αντιφάσεις. Παλιό κόλπο.

Φιλαλήθης: Ναι, άλλα μου θέτεις υπερβατικά ερωτήματα, και περιμένεις από εμένα να απαντήσω σε μια γλώσσα που είναι φτιαγμένη για την έμφυτη γνώση. Δεν είναι περίεργο επομένως ότι οδηγήθηκα σε αντίφαση.

Θρασύμαχος:. Τι εννοείς λέγοντας υπερβατικές ερωτήσεις και έμφυτη γνώση ; Έχω ξανακούσει αυτούς τους όρους βέβαια. Ο Καθηγητής του άρεσε να τις χρησιμοποιεί σαν ιδιότητες του Θεού. Υποστήριζε ότι ο Θεός όντας μέσα στον κόσμο ήταν έμφυτος, άλλα κάπου έξω από αυτόν υπερβατικός. Τίποτα πιο ξεκάθαρο από αυτό. Άλλα αυτές οι Καντιανές ανοησίες είναι πια απαρχαιωμένες και δεν εφαρμόζονται στις μοντέρνες ιδέες.

...

Φιλαλήθης: Υπερβατική γνώση είναι γνώση που ξεπερνά τα όρια της δυνατής εμπειρίας και προσπαθεί να ανακαλύψει την φύση των πραγμάτων όπως είναι καθεαυτά. Η έμφυτη γνώση από την άλλη πλευρά είναι γνώση που περιορίζεται απόλυτα από αυτά τα όρια της εμπειρίας και έτσι έχει εφαρμογή μόνο στα πραγματικά φαινόμενα. Στον βαθμό που είσαι ένα Άτομο ο θάνατος θα είναι το τέλος σου. Άλλα η ατομικότητά σου δεν αποτελεί την πιο αληθινή και εσώτερη σου φύση: είναι μόνο η εκδήλωσή της. Δεν είναι το πράγμα καθεαυτό άλλα μόνο ένα φαινόμενο του που παρουσιάζεται με την μορφή του Χρόνου, και για αυτό έχει μια αρχή και ένα τέλος. Άλλα το αληθινό σου Είναι δεν γνωρίζει ούτε αρχή, ούτε τέλος, ούτε καν τα όρια κάποιας δεδομένης ατομικότητας. Είναι παντού παρών σε κάθε άτομο και κανέναν άτομο δεν υπάρχει χωρίς αυτό. Έτσι όταν έρθει ο θάνατος, από την μία πλευρά εκμηδενίζεσαι ως ατομικότητα, από την άλλη πλευρά είσαι και παραμένεις τα πάντα. Αυτό εννοούσα λέγοντας ότι μετά τον θάνατό σου θα είσαι όλα και τίποτα. Είναι δύσκολο να βρω μια πιο σαφή απάντηση στην ερώτηση σου που είναι ταυτόχρονα σύντομη. Παραδέχομαι ότι η απάντηση είναι αντιφατική, άλλα αυτό συμβαίνει επειδή η ζωή σου είναι πεπερασμένη, ενώ το αθάνατο κομμάτι σου είναι αιώνιο. Μπορείς να θέσεις το θέμα ως εξής. Το αθάνατο κομμάτι σου είναι κάτι που δεν διαρκεί στον χρόνο ενώ ταυτόχρονα είναι άφθαρτο. Άλλα ιδού και άλλη αντίφαση. Είδες τι γίνεται όταν προσπαθείς να φέρεις το υπερβατικό μέσα στα όρια της έμφυτης γνώσης. Είναι σαν χρησιμοποιείς την τελευταία για σκοπούς για τους οποίους δεν είναι φτιαγμένη.

Θρασύμαχος: Κοίτα εδώ, δεν δίνω δεκάρα για την αθανασία σου εκτός και αν διατηρήσω την ατομικότητά μου.

Φιλαλήθης: Πιθανόν να μπορώ να σε ικανοποιήσω σε αυτό το σημείο. Ας υποθέσουμε ότι σου υπόσχομαι ότι μετά τον θάνατό σου θα διατηρήσεις την ατομικότητά σου, άλλα μόνο υπό έναν όρο, ότι θα περάσεις πρώτα τρεις μήνες σε πλήρη αναισθησία

Θρασύμαχος: Δεν έχω αντίρρηση.

Φιλαλήθης: Θυμήσου όμως ότι όταν είμαστε αναίσθητοι δεν έχουμε αίσθηση του χρόνου. Έτσι όταν πεθάνεις θα είναι το ίδιο αν θα περάσουν τρεις μήνες ή δέκα χιλιάδες χρόνια. Και στις δύο περιπτώσεις είναι θέμα πίστης να δεχθείς αυτά που θα σου πουν όταν θα ξυπνήσεις. Έτσι, αξίζει τον κόπο να αδιαφορήσεις για το αν θα είναι τρεις μήνες ή δέκα χιλιάδες χρόνια που πέρασαν πριν επανακτήσεις την ατομικότητα σου.

Θρασύμαχος: Ναι υποθέτω πώς έχεις δίκαιο.

Φιλαλήθης: Και αν κατά τα τύχη μετά από αυτά τα δέκα χιλιάδες χρόνια κανένας δε θυμηθεί να σε ξυπνήσει, φαντάζομαι ότι δεν θα είναι και συμφορά. Έτσι κι’ αλλιώς δεν θα το πάρεις χαμπάρι. Επιπλέον, αν γνώριζες ότι η μυστηριώδες δύναμη που σε κρατά τώρα στην ζωή θα συνεχίσει να υφίσταται αυτά τα δέκα χιλιάδες χρόνια και θα δημιουργεί νέα φαινόμενα όπως εσύ προικίζοντάς τα με το δώρο της ζωής, αυτό νομίζω θα σε παρηγορούσε.

Θρασύμαχος: Πράγματι! Πιστεύεις λοιπόν ότι θα με κάνεις με αυτά τα κόλπα να παραιτηθώ από την ατομικότητά μου. Άλλα τα ξέρω τα κόλπα σου. Σου λέω ότι δεν μπορώ να υπάρχω χωρίς την ατομικότητά μου. Δεν θα με ξεγελάσεις με «μυστηριώδεις δυνάμεις» ούτε με «φαινόμενα». Δεν μπορώ να κάνω χωρίς την ατομικότητα μου και δεν θα παραιτηθώ από αυτήν.

Φιλαλήθης: Εννοείς, δηλαδή, ότι η ατομικότητά σου είναι κάτι το τόσο γοητευτικό, τόσο υπέροχο, τόσο τέλειο και πάνω από κάθε σύγκριση που δεν θα μπορούσες να φανταστείς κάτι καλύτερο. Δεν θα αντάλλασσες την τωρινή σου κατάσταση με κάποια που, από ότι μας λένε, μπορεί να είναι ανώτερη και πιο υποφερτή ;

Θρασύμαχος: Δεν καταλαβαίνεις ότι η ατομικότητά μου, όποια και αν είναι, είναι ο ίδιο μου ο εαυτός ; Για μένα είναι το πιο σημαντικό πράγμα στον κόσμο.

Γιατι ο Θεός είναι ο Θεός και Εγώ είμαι Εγώ.

Έγω θέλω να υπάρχω, Εγώ. Αυτό είναι το βασικό. Δεν με ενδιαφέρει μια ύπαρξη που θα με πείσουν ότι είναι δική μου, πριν να μπορώ να πεισθώ από μόνος μου.

Φιλαλήθης: Πρόσεξε τι κάνεις! Όταν λες Εγώ, Εγώ, Εγώ θέλω να υπάρχω, δεν είναι μόνο εσύ που το λες. Τα πάντα το λένε, κάθε τι που έχει το παραμικρό ίχνος συνείδησης. Επομένως αυτή σου η επιθυμία προέρχεται από αυτό το κομμάτι σου που δεν είναι ατομικό το κομμάτι που είναι κοινό σε όλα τα πράγματα αφενός εξαιρούμενου. Είναι η κραυγή όχι του ατόμου άλλα αυτής της ίδιας της ύπαρξης. Είναι η εγγενής ιδιότητα σε κάθε τι που υπάρχει, ή μάλλον, είναι η αιτία της ύπαρξης του κόσμου γενικά. Αυτή η επιθυμία λαχταρά και δεν ικανοποιείται αλλιώς παρά μόνο με την ύπαρξη γενικά, όχι με μια τυχαία ατομική ύπαρξη. Όχι ! Δεν είναι αυτός ο σκοπός. Μοιάζει να είναι έτσι επειδή αυτή η επιθυμία, αυτή η Βούληση, γίνεται συνειδητή μόνο μέσα στο άτομο, και για αυτό μοιάζει σαν να αφορά μόνο αυτό. Εδώ βρίσκεται η πλάνη ? μια πλάνη που πράγματι μας κρατά γερά. Αν όμως στοχασθείς μπορεί να σπάσεις τα δεσμά και να απελευθερωθείς. Μόνο έμμεσα πιστεύω έχει το άτομο αυτήν την λαχτάρα για ύπαρξη. Είναι η Βούληση για Ζωή που είναι η πραγματική και άμεση επιδίωξη κοινή σε όλα τα πράγματα. Αφού λοιπόν η ύπαρξη είναι η ελεύθερη πράξη, ή μάλλον, η αντανάκλαση της βούλησης, για αυτό όπου υπάρχει κάτι υπάρχει και η βούληση. Και για την ώρα η βούληση ικανοποιείται με την ύπαρξη την ίδια, άλλα δεν αναπαύεται ποτέ, ωθεί αιώνια μπροστά, και δεν μπορεί να βρει ποτέ ικανοποίηση. Η βούληση δεν νοιάζεται για το άτομο, αν και όπως είπα φαίνεται να είναι έτσι επειδή το άτομο δεν έχει άμεση συνείδηση της βούλησης παρά μόνο στον ίδιο του τον εαυτό. Το αποτέλεσμα είναι να κάνει το άτομο προσεκτικό στην διατήρηση της ύπαρξής του. Αν δεν ήταν έτσι η διατήρηση των ειδών δεν θα ήταν εξασφαλισμένη. Από όλα αυτά γίνεται φανερό ότι η ατομικότητα δεν είναι μια μορφή τελειότητας, άλλα μάλλον ένας περιορισμός, και επομένως η απελευθέρωση από αυτήν είναι κέρδος και όχι ζημιά. Μην σε απασχολεί άλλο το θέμα. Μόλις κατανοήσεις τι είσαι πραγματικά, δηλαδή η καθολική θέληση για ζωή, θα δεις ότι η ερώτησή σου θα φαίνεται παιδαριώδης και γελοία.

Φιλαλήθης: Εσύ είσαι παιδαριώδης και γελοίος, όπως όλοι οι φιλόσοφοι ! Και αν κάποιος στην ηλικία μου ξοδεύει ένα τέταρτο της ώρας να ακούει τέτοιες ανοησίες είναι επειδή με διασκεδάζει και περνάω την ώρα μου. Έχω τώρα πιο σημαντικές δουλειές να κάνω, οπότε γεια χαρά.

----------------------------------------------------------------------

Αν προτιμά κανείς μπορεί να αντικαταστήσει όπου Βούληση, Νομοτέλεια του σύμπαντος.

Μπορείς να κάνεις παραλλαγές στο νοητικό πείραμα όπου ξυπνάς μετά από αναισθησία. Για παράδειγμα ξυπνάς μετά από δέκα χιλιάδες χρόνια άλλα λόγω κάποιας βλάβης του συστήματος κρυογονικής διατήρησης έχεις χάσει την μνήμη σου ενώ το σώμα έχει μερικώς αποσυντεθεί και για αυτό οι επιστήμονες που σε αναβιώνουν τοποθετούν βιονικά μέλη. Κατά πόσο διατήρησες την ατομικότητα σου ;

Η υποθέτουμε ότι φτιάχνουμε σε δέκα χιλιάδες χρόνια ένα ανθρωποειδές ρομπότ και του φορτώνουμε την μνήμη ενός νεκρού που καταφέραμε να σκανάρουμε πριν πεθάνει, αφαιρώντας π.χ. το γεγονότα πριν το θάνατο. Η ατομικότητα διατηρείται ;

Ίσως τελικά ο Σοπενχάουερ να έχει δίκαιο όταν λέει ότι η ατομικότητα δεν είναι και τόσο σημαντική όσο νομίζουμε.

Έχετε αναρωτηθεί άραγε γιατί δεν μας απασχολεί το ερώτημα από πού ήρθαμε δηλαδή η γέννησή μας άλλα μας τρομάζει η ερώτηση του που θα πάμε ; Μήπως επειδή η βούληση κινείται μόνο εμπρός και όχι πίσω ;