Το πρώτο ερώτημα που θέτουμε είναι το πρόβλημα της πρόβλεψης και κατά πόσο αυτή είναι δυνατή. Η αρχή της αβεβαιότητας του Χάισεμπεργκ για παράδειγμα θέτει όρια στην δυνατότητα μέτρησης της κατάστασης ενός συστήματος. Η θεωρία του Χάους μας λέει πως ακόμη και απειροελάχιστα σφάλματα στις μετρήσεις μας μπορούν να κάνουν την πρόβλεψη απείρως λανθασμένη.
Το δεύτερο ερώτημα πηγαίνει λίγο παραπέρα και το συναντάμε στις επιστήμες της ζωής. Εδώ σε πολλές περιπτώσει η ίδια η έννοια της αιτιότητας φαίνεται να καταρρέει. Το κλασικό παράδειγμα είναι «η κότα γέννησε το αυγό ή το αυγό την κότα ;», άλλα και το περισσότερο επιστημονικό «αυτο-καταλυτικά συστήματα» όπου π.χ. το DNA κατασκευάζει τις πρωτεΐνες άλλα προϋποθέτει και τις πρωτεΐνες για την ίδια του την ύπαρξη. Αντίστοιχα προβλήματα υπάρχουν και στις νευροεπιστήμες και στις επιστήμες του νου. Φαίνεται λοιπόν πως η έννοια της αιτιότητας είναι εμπειρικά μόνο βολική και μόνο για τον μακρόκοσμο στον οποίο ζούμε. Άλλα και στην καθημερινή μας ζωή ερχόμαστε καθημερινά να αντιμετωπίσουμε αντίστοιχα προβλήματα πρόβλεψης όπου τα αποτελέσματα μιας πράξης μας είναι ουσιαστικά κόμβοι ενός τεράστιου, κυκλικού και εξαιρετικά πυκνού γράφου αιτιών-αποτελεσμάτων. Αυτό που μας σώζει είναι βέβαια η στατιστική που και αυτή προϋποθέτει μια στατικότατα (αργές αλλαγές).
Δεν πρέπει να ξεχνάμε βέβαια πώς η αιτιότητα μας έδωσε τον αναγωγισμό χάρη στον οποίο είναι δυνατή η πρόοδος στην επιστήμη. Η ολιστικές προσεγγίσεις (π.χ. να δούμε έναν οργανισμό σαν σύνολο) δεν προχωρούν και πολύ πιο πέρα από αυτήν καθαυτή την διακύρηξή τους.
Τα αναφέρω όλα αυτά γιατί μου φαίνεται ότι το πρόβλημα μας δεν είναι αν το σύμπαν είναι όντως ντετερμινιστικό (χωρίς τυχαιότητα) άλλα αν και κατά πόσο εμείς μπορούμε να εκμεταλλευτούμε μια τέτοια δυνατότητα. Γιατί αν όντως είχαμε μια τέτοια δυνατότητα (π.χ. με την βοήθεια ενός υπερ-υπολογιστή που θα κατασκευάζαμε) θα μπορούμε να ανακαλύψουμε τα αίτια των πράξεων μας οπότε δεν θα ήταν δυνατή η ελεύθερη βούληση.
Αυτό που μας δείχνει τελικά η επιστήμη της πολυπλοκότητας άλλα και η σύγχρονη φυσική είναι το κάτι τέτοιο είναι αδύνατο (ή ίσως να προϋποθέτει κάτι περισσότερο πολύπλοκο από το ίδιο το σύμπαν με τις γνωστές αναδρομικές δυσκολίες). Και μάλιστα ότι αυτή η αδυναμία δεν είναι θέμα τεχνολογικό άλλα σύμφυτη με την ίδια την δομή του σύμπαντος. Που μας οδηγεί όμως μια τέτοια διαπίστωση ? Μάλλον σε τέλμα.
Αυτοί που υποστηρίζουν την ύπαρξη ελεύθερης βούλησης θα έλεγαν ότι υπάρχουν μη-ντετερμινιστικοί μηχανισμοί στην φύση (όπως για παράδειγμα οι μικροσωλινίσκοι στους νευρώνες που διέπονται από την κβαντική φυσική βλπ. Pensore) και επομένως ιδού δια μαγείας η ελεύθερη βούληση. Αλλά όπως υπονόησα έχει τεράστια διαφορά αν και κατά πόσο ένα σύστημα είναι όντως μη-ντετερμινιστικό και αν και κατά πόσο είναι μη προβλέψιμο. Δεν θα εξετάσω βέβαια την δυϊστική άποψη που παρά ταύτα ανήκει στην ίδια κατηγορία ότι δηλαδή υπάρχει κάτι πέρα και υπεράνω από τους νόμους της φύσης (που θα έλυνε βέβαια εξίσου δια μαγείας όλα τα προβλήματα).
Και πάμε τώρα στο άλλο ερώτημα. Ελεύθερη από τι; Οι κομπατιμπιλιστές θα μας πουν ότι ναι μεν στο επίπεδο της φυσικής είμαστε προϊόντα αναγκαιότητας άλλα στο επίπεδο καθημερινών αποφάσεων μπορούμε όντας να αποφασίζουμε ελεύθερα χωρίς δηλαδή την επίδραση «σκοτεινών αιτιών». Για μένα αυτό σημαίνει ότι έχουμε την ψευδαίσθηση της ελευθερίας απλά γιατί είμαστε ανίκανοι να διακρίνουμε τα βαθύτερα αίτια των πράξεων μας και όχι επειδή τέτοια βαθύτερα αίτια δεν υπάρχουν.
Για παράδειγμα η καριέρα μου καθορίστηκε από μια απόφαση που πείρα να επιλέξω ανάμεσα σε δύο ευκαιρίες. Η μία ήταν άμεσα διαθέσιμη άλλα και πιο αβέβαιη για την δεύτερη έπρεπε να περιμένω άλλα ήταν περισσότερο κοντά σε αυτά που μου άρεσαν. Διάλεξα την πρώτη. Φαίνεται σε πρώτη ματιά σαν πράξη ελεύθερης βούλησης που όμως κάποιος που με ξέρει καλά και ξέρει πόσο ανυπόμονος είμαι θα καταλάβει ότι δεν ήταν τελικά και τόσο ελεύθερη. Γιατί η ανυπομονησία μου είναι σίγουρα κάτι «σκοτεινό» που καθορίζει το πως λειτουργώ και μόνο εκ των υστέρων γίνεται ορατή.
Τελικά δηλαδή αυτό που λένε οι κομπατιμπιλιστές είναι ότι είμαστε ελεύθεροι επειδή υπάρχει ένα χάσμα μεταξύ των πραγματικών αιτιών αναγομένων σε ένα μηχανιστικό σύμπαν και στην δυνατότητα συνείδησης αυτών των αιτιών.
Καταλήγω πως τόσο η έννοια της αιτιότητας όσο και η έννοια της ελευθερίας είτε είναι συμβατές είτε όχι είναι φορτωμένες με παραδόσεις αιώνων που οδηγούν σε παρανοήσεις και πρέπει να τις ξαναδούμε με νέα ματιά. Έθεσα το ερώτημα «ελεύθερη απο τί ;» υπονοώντας ότι πίσω από το ερώτημα κρύβεται ο διαχωρισμός σώματος-ψυχής (ψυχή ελεύθερη από το σώμα). Πιστεύω πως η ελεύθερη βούληση είναι μια ψευδαίσθηση που θα υπήρχε είτε το σύμπαν είναι ντετερμινιστικό είτε όχι, ένα υποπροϊόν της ανικανότητας μας να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα της πολυπλοκότητας στην ρίζα του. Και για αυτό τον λόγο η πλάνη είναι τόσο ισχυρή που θα διακινδύνευα να πω ότι είναι και απαραίτητη.
Η άρνηση της ελεύθερης βούλησης φαίνεται να οδηγεί στην μοιρολατρία άλλα και σε προβλήματα ευθύνης. Αν το σύμπαν αποφάσισε για μένα τότε δεν είμαι υπεύθυνος για τις πράξεις μου. Όλα αυτά είναι όμως πάντα θεωρητικά. Τι σημαίνει στην πράξη το να είσαι μοιρολάτρης ; Να αρνείσαι την ίδια την πράξη ; Μα και η άρνηση της πράξης είναι επίσης μια πράξη πολλές φορές αποτελεσματική (π.χ. Ταοισμός). Όσο για αυτούς που φυλακίστηκαν άδικα επειδή τα γονίδια τους αποφάσισαν για αυτούς το μόνο που έχω να πω είναι ότι «έτσι είναι η ζωή» αφού είσαι τα γονίδια σου και όχι κάτι πέρα από αυτά και επομένως η τιμωρία δεν έχει να κάνει με την φύση σου άλλα με το απόλυτα πρακτικό πρόβλημα ότι η συμπεριφορά σου στατιστικά επαναλαμβάνεται και δεν έχουμε ανακαλύψει κάποιο αποτελεσματικό τρόπο να αλλάξουμε την φύση σου.
