Πολυπλοκότητα

Το βασικό πρόβλημα κάθε οργανισμού στον αγώνα για την ζωή είναι η επιλογή της δράσης που θα εξασφαλίσει την επιβίωση σε ένα πολύπλοκο περιβάλλον. Το άλλο βασικό πρόβλημα είναι η ενέργεια που θα επιτρέψει αυτήν την δράση.
Η πολυπλοκότητα έγκειται στην δυσκολία πρόβλεψης της κατάστασης ενός συστήματος σε μια επόμενη χρονική στιγμή. Μια τέτοια πρόβλεψη επιτρέπει σε έναν οργανισμό να επιλέξει την δράση που θα βελτιστοποιήσει τις πιθανότητες επιβίωσης, ή πιο απλά θα επιτρέψει την προσαρμογή του.
Η πολυπλοκότητα των οργανισμών που παρατηρούμαι στην φύση σήμερα είναι αποτέλεσμα της προσπάθειας για αντιμετώπιση της πολυπλοκότητας. Εξαιτίας όμως της αλληλεξάρτησης μεταξύ των οργανισμών (που και αυτή ήταν λύση στο πρόβλημα της πολυπλοκότητας και της ενέργειας) οι ίδια η εξέλιξη των οργανισμών ενισχύει το πρόβλημα. Τελικά η ζωή σαν σύνολο εμφανίζεται σαν ένα σύστημα ολοένα αυξανόμενης πολυπλοκότητας: σωματιδιακό/μοριακό υπόστρωμα – σύνθετα αυτο-αντιγραφόμενα μόρια – απλά κύτταρα/οργανισμοί – πολύπλοκα κύτταρα – πολυκύτταροι οργανισμοί – φυτά – χορτοφάγα ζώα – σαρκοφάγα ζώα – άνθρωπος – κοινωνίες – κράτη - πολιτισμοί – πλανήτης.

Η φύση έχει δημιουργήσει πολλούς τρόπους για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα:

1. Μέθοδος δοκιμής και σφάλματος (εξελικτικός αλγόριθμος). Η προσαρμογή είναι αργή για αυτό προϋποθέτει αργά μεταβαλλόμενες συνθήκες. Είναι όμως και η πιο αποτελεσματική σε βάθος χρόνου. Συνίσταται συνήθως σε τυποποιημένες αντιδράσεις σε ερεθίσματα.
2. Συνεργασία. Ο συνασπισμός απλών οργανισμών για την σύνθεση πολύπλοκων συστημάτων. Η συνεργασία συντελεί στην ευρωστία (π.χ. το όλον επιβιώνει παρά την αποτυχία μερικών μελών). Η αλληλεπίδραση οδηγεί στην ανάδυση ιδιοτήτων (emergentproperties) που δεν υπάρχει στα μέλη.
3. Ομοιοστασία. Ειδικά η αρνητική ανάδραση επιτρέπει στον οργανισμό να «διαβάζει» το περιβάλλον και να προσαρμόζει την εσωτερική του κατάσταση ώστε να έρχεται σε ισορροπία με αυτό. Σε επίπεδο ανθρώπινης νόησης ομοιοστασία μπορεί να θεωρηθεί και το κυνήγι στόχων.
4. Εξειδίκευση, Μοναδοποίηση (modularization). Πρακτικά σημαίνει σπάσιμο ενός πολύπλοκου προβλήματος σε πολλά ανεξάρτητα υπο-προβλήματα που μπορούν να επιλυθούν από ανεξάρτητα υποσυστήματα. Τα επιμέρους συστήματα σχηματίζουν ιεραρχικά δομημένες οντότητες αυξανόμενης πολυπλοκότητας.
5. Αισθήσεις. Με την αύξηση της πολυπλοκότητας βλέπουμε και την αύξηση των δυνατοτήτων των αισθήσεων .
6. Εστίαση. Η δυνατότητα να αντιμετωπίζεις το πρόβλημα σε τοπικό επίπεδο χωρίς να επηρεάζεσαι από την πολυπλοκότητα του σφαιρικού συστήματος. Για παράδειγμα η δυνατότητα εστίασης του ματιού και η προσοχή (attention). Η απόκρυψη πληροφορίας μπορεί να είναι πολλές φορές ευεργετική. Για παράδειγμα τον μεσαίωνα η ζωή φαινόταν πολύ απλούστερη για έναν αγρότη γιατί ο κόσμος του ήταν το χωριό του ενώ σήμερα (π.χ. με την δικτύωση του κόσμου) ο κόσμος φαίνεται εξαιρετικά πολύπλοκος.
7. Μνήμη, Μάθηση. Αντιμετώπιση επαναλαμβανόμενων συνθηκών με στερεότυπη (και αποτελεσματική επομένως) συμπεριφορά. Συλλογή μνήμη στις ανθρώπινες κοινωνίες.
8. Κατηγοριοποίηση. Η ικανότητα της κατάταξης αισθητηριακών δεδομένων σε οντολογικές κατηγορίες αντιμετωπίζοντας έτσι το πρόβλημα της μεταβλητότητα των μορφών στην φύση. Είναι ίσως η πιο σημαντική εξέλιξη καθώς επέτρεψε την εμφάνιση της συμβολικής/λογικής σκέψης.
9. Συμβολική Σκέψη. Με την έλευση της συμβολικής/λογικής σκέψης και της ανθρώπινης γλώσσας είναι δυνατές πιο μακροπρόθεσμες στρατηγικές δράσης (μοντελοποίηση, πρόβλεψη).
10. Συναισθηματικά, αξιολογικά συστήματα. Όσο πιο πολύπλοκος γίνεται ο κόσμος τόσο αυξάνονται και οι δυνατότητες δράσης άλλα και τόσο πιο δύσκολο γίνεται η πρόβλεψη των συνεπειών κάθε μίας από αυτές. Λύση εικάζεται ότι έδωσαν τα συναισθηματικά/ηδονικά κυκλώματα που έχουν σαν στόχο την απόδοση ποιότητας (π.χ. ηδονή/πόνος, χαρά/λύπη) σε κατηγορίες (αντικείμενα, ενέργειες, καταστάσεις)

Η πολυπλοκότητα με την οποία έρχεται σήμερα αντιμέτωπος ο άνθρωπος σε πλανητικό επίπεδο είναι πέρα από κάθε κλίμακα.
Θα αποτελέσει η αυξανόμενη πολυπλοκότητα τροχοπέδη στην εξέλιξη (επιστήμες, πολιτισμός) ?
Μπορούμε να μετασχηματιστεί η ανθρωπότητα σε έναν επιτυχημένο πλανητικό οργανισμό ? Πώς θα καταφέρουμε να μετατρέψουμε ανταγωνιζόμενες ατομικότητες σε κύτταρα συνεργαζόμενα για ένα κοινό σκοπό ?

Η ψυχολογία της ανημποριάς

Σύγκρινε τον πόνο που σου προκαλεί η καθημερινότητα με τον πόνο δισεκατομμυρίων ανθρώπων που υποφέρουν κάτω από συνθήκες εξαθλίωσης, πολέμου, προσφυγιάς, καταπίεσης. Στατιστικά μόνο ένας στους έξι γεννιέται τόσο προνομιούχος όσο εσύ. Μπες για λίγο στη θέση τους. Πώς είναι δυνατόν μια τέτοια κατάσταση να είναι βιώσιμη ? Πώς είναι δυνατόν να θέλουν να συνεχίσουν να κινούνται, να δημιουργούν, να αισθάνονται όταν το μόνο που μπορούν να βιώσουν είναι ο πόνος ? Πώς μπορούν να ξεφύγουν από το αίσθημα του να είσαι αβοήθητος, απροστάτευτος ότι δεν έχεις έλεγχος της ζωής και δεν καταλήγουν σε κατάθλιψη ή απλά έλλειψη κινήτρων για οποιαδήποτε πράξη ?

Σήμερα ξέρουμε ότι τα κίνητρα της συμπεριφοράς βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στα πρωτόγονα νευρωνικά κυκλώματα της ανταμοιβής και της τιμωρίας (Behavioral Approach System) και στο κύκλωμα αναχαίτισης (Behavioral Inhibition System) ενώ τα ανώτερα συστήματα της νόησης μπορεί να συνεισφέρουν στον ίδιο ή και μικρότερο βαθμό στην συμπεριφορά. Το κύκλωμα της ανταμοιβής και της τιμωρίας έχει να κάνει με την κοινή συμπεριφορά των έμβιων οργανισμών να αναζητούν την ηδονή και να αποφεύγουν τον πόνο. Όταν όμως ούτε η ανταμοιβή βρίσκεται στον ορίζοντα άλλα ούτε και η αποφυγή μιας κατάστασης είναι δυνατή τότε η αποφυγή κάθε πράξης μπορεί να είναι καλύτερη (εξελικτικά) στρατηγική και σε αυτό συμβάλει το κύκλωμα αναχαίτισης. Όταν συνειδητοποιείς ότι είσαι αβοήθητος και τίποτα δεν μπορείς να κάνεις για να αλλάξεις την ζωής σου κάθε κίνητρο για συμπεριφορά αναχαιτίζεται. Μια χρονίζουσα τέτοια κατάσταση οδηγεί πολλές φορές σε σοβαρά ψυχολογικά προβλήματα. Δισεκατομμύρια όμως άνθρωποι που ζουν κάτω από τέτοιες συνθήκες μπορούν και ανταπεξέρχονται. Πώς όμως ?

Πιστεύω πως η θρησκεία με τον συμβολικό-μυθολογικό της χαρακτήρας έπαιξε και παίζει σημαντικότατο ρόλο σε αυτό τον τομέα. Εκεί που πρέπει βέβαια να δώσουμε βάρος είναι στην αυθεντική θρησκευτική εμπειρία και στο ασκητικό-μαρτυρικό-ηρωικό πνεύμα που αυτή καλλιεργεί, κάτι που σπάνια συναντάμε σήμερα στον Δυτικό κόσμο άλλα που νομίζω υπάρχει ακόμη στον Τρίτο κόσμο. Στον μυθολογικό μανδύα κάθε θρησκείας η ανταμοιβή και η τιμωρία είναι δυνατή και κυρίαρχη. Οι καταστάσεις θετικές και αρνητικές αποδίδονται σε τρίτα πρόσωπα όπως ο θεός ή ο διάβολος έτσι η αβεβαιότητα του κόσμου και η αδυναμία μας να τον ελέγξουμε μεταβιβάζεται σε μια προσωποποιημένη αιτία (βλέπε θεωρία της απόδοσης, attribution theory) και σε ένα «σχέδιο απόδρασης». Στο ίδιο πλαίσιο άλλωστε ανήκει και οποιοδήποτε σύστημα ιδεών με αυτά τα χαρακτηριστικά (ανταμοιβή, τιμωρία και προβλεψιμότητα). Η θρησκεία δεν είναι το μόνο «όπιο των λαών» άλλα κάθε ιδέα-ψευδαίσθηση μπορεί να λειτουργήσει με αυτόν τον τρόπο, και να δώσει όπως λέμε ένα «νόημα στη ζωή».

Προσοχή όμως δεν μιλάω για μα πλαδαρή θρησκευτικότητα άλλα μια παθιασμένη βιωματική εμπειρία. Όσο τρομακτικός να μας φαίνεται ο θρησκευτικός φανατισμός στην Μέση Ανατολή κάνει εντύπωση πως ένας λαός στα όρια της φτώχειας παρουσιάζεται τόσο ρωμαλέος με βλέψεις παγκόσμιας κυριαρχίας. Και σε καμιά περίπτωση δεν μπορούμε να συγκρίνουμε και τις ψυχικές ανάγκες που καλύπτει η θρησκεία στη Δύση με αυτές στην Ανατολή.