Η ψυχολογία της ανημποριάς

Σύγκρινε τον πόνο που σου προκαλεί η καθημερινότητα με τον πόνο δισεκατομμυρίων ανθρώπων που υποφέρουν κάτω από συνθήκες εξαθλίωσης, πολέμου, προσφυγιάς, καταπίεσης. Στατιστικά μόνο ένας στους έξι γεννιέται τόσο προνομιούχος όσο εσύ. Μπες για λίγο στη θέση τους. Πώς είναι δυνατόν μια τέτοια κατάσταση να είναι βιώσιμη ? Πώς είναι δυνατόν να θέλουν να συνεχίσουν να κινούνται, να δημιουργούν, να αισθάνονται όταν το μόνο που μπορούν να βιώσουν είναι ο πόνος ? Πώς μπορούν να ξεφύγουν από το αίσθημα του να είσαι αβοήθητος, απροστάτευτος ότι δεν έχεις έλεγχος της ζωής και δεν καταλήγουν σε κατάθλιψη ή απλά έλλειψη κινήτρων για οποιαδήποτε πράξη ?

Σήμερα ξέρουμε ότι τα κίνητρα της συμπεριφοράς βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στα πρωτόγονα νευρωνικά κυκλώματα της ανταμοιβής και της τιμωρίας (Behavioral Approach System) και στο κύκλωμα αναχαίτισης (Behavioral Inhibition System) ενώ τα ανώτερα συστήματα της νόησης μπορεί να συνεισφέρουν στον ίδιο ή και μικρότερο βαθμό στην συμπεριφορά. Το κύκλωμα της ανταμοιβής και της τιμωρίας έχει να κάνει με την κοινή συμπεριφορά των έμβιων οργανισμών να αναζητούν την ηδονή και να αποφεύγουν τον πόνο. Όταν όμως ούτε η ανταμοιβή βρίσκεται στον ορίζοντα άλλα ούτε και η αποφυγή μιας κατάστασης είναι δυνατή τότε η αποφυγή κάθε πράξης μπορεί να είναι καλύτερη (εξελικτικά) στρατηγική και σε αυτό συμβάλει το κύκλωμα αναχαίτισης. Όταν συνειδητοποιείς ότι είσαι αβοήθητος και τίποτα δεν μπορείς να κάνεις για να αλλάξεις την ζωής σου κάθε κίνητρο για συμπεριφορά αναχαιτίζεται. Μια χρονίζουσα τέτοια κατάσταση οδηγεί πολλές φορές σε σοβαρά ψυχολογικά προβλήματα. Δισεκατομμύρια όμως άνθρωποι που ζουν κάτω από τέτοιες συνθήκες μπορούν και ανταπεξέρχονται. Πώς όμως ?

Πιστεύω πως η θρησκεία με τον συμβολικό-μυθολογικό της χαρακτήρας έπαιξε και παίζει σημαντικότατο ρόλο σε αυτό τον τομέα. Εκεί που πρέπει βέβαια να δώσουμε βάρος είναι στην αυθεντική θρησκευτική εμπειρία και στο ασκητικό-μαρτυρικό-ηρωικό πνεύμα που αυτή καλλιεργεί, κάτι που σπάνια συναντάμε σήμερα στον Δυτικό κόσμο άλλα που νομίζω υπάρχει ακόμη στον Τρίτο κόσμο. Στον μυθολογικό μανδύα κάθε θρησκείας η ανταμοιβή και η τιμωρία είναι δυνατή και κυρίαρχη. Οι καταστάσεις θετικές και αρνητικές αποδίδονται σε τρίτα πρόσωπα όπως ο θεός ή ο διάβολος έτσι η αβεβαιότητα του κόσμου και η αδυναμία μας να τον ελέγξουμε μεταβιβάζεται σε μια προσωποποιημένη αιτία (βλέπε θεωρία της απόδοσης, attribution theory) και σε ένα «σχέδιο απόδρασης». Στο ίδιο πλαίσιο άλλωστε ανήκει και οποιοδήποτε σύστημα ιδεών με αυτά τα χαρακτηριστικά (ανταμοιβή, τιμωρία και προβλεψιμότητα). Η θρησκεία δεν είναι το μόνο «όπιο των λαών» άλλα κάθε ιδέα-ψευδαίσθηση μπορεί να λειτουργήσει με αυτόν τον τρόπο, και να δώσει όπως λέμε ένα «νόημα στη ζωή».

Προσοχή όμως δεν μιλάω για μα πλαδαρή θρησκευτικότητα άλλα μια παθιασμένη βιωματική εμπειρία. Όσο τρομακτικός να μας φαίνεται ο θρησκευτικός φανατισμός στην Μέση Ανατολή κάνει εντύπωση πως ένας λαός στα όρια της φτώχειας παρουσιάζεται τόσο ρωμαλέος με βλέψεις παγκόσμιας κυριαρχίας. Και σε καμιά περίπτωση δεν μπορούμε να συγκρίνουμε και τις ψυχικές ανάγκες που καλύπτει η θρησκεία στη Δύση με αυτές στην Ανατολή.